Z historii Makowa Podhalańskiego w 645. rocznicę powstania

Nazwa Maków prawdopodobnie pochodzi od imienia zasadźcy Maka. Jednak popularnie wiąże się z rośliną makiem, co zostało odzwierciedlone w herbie miasta. Do 1930 roku funkcjonowało jako Maków. Ponieważ jest jeszcze Maków Mazowiecki kolej napisała wniosek o uporządkowanie nazewnictwa miast. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zaakceptowało ostatecznie drugi człon Makowa na Podhalański spośród innych proponowanych wtedy to jest: Krakowski, Podgórski, Małopolski. Urokliwe miasto ze zdrowym, leczniczym mikroklimatem. Piękno krajobrazu w postaci łagodnych, górskich zboczy, ukwieconych łąk, czystych potoków sprawiają, że Maków i okolice odwiedzają liczni turyści, ale także dla mieszkańców jest frajdą spędzania wolnego czasu na łonie przyrody.

Z historii Makowa:

• 1358 r. - wzmianka o istniejącej w Makowie parafii oraz kościele.
• 1378 r. - wzmianka o Makowie jako osadzie starostwa w Lanckoronie. Wówczas dzierżawcą wsi był Hanko z Zakliczyna, żupnik wielicki, protoplasta rodu Jordanów. Mieszkańcy zajmowali się przede wszystkim wyrębem drzew i bednarstwem.
• Od połowy XIV stulecia aż do rozbiorów Polski był wsią królewską na terytorium należącym do starostwa lanckorońskiego. Osada skupiała się głównie na Osiedlu Młyny tak zwany Stary Rynek. Chłopi dostarczali beczki na sól żupnikom z Wieliczki.
• 1434 r. - kolejna wzmianka o parafii w dokumentach Acta Oficialie.
• W XVI wieku w Makowie istniał folwark w miejscu obecnego stadionu sportowego.
• 1569 r. - wybudowano drewniany kościół.
• 1590 r. - umieszczenie w nim łaskami słynącego obrazu Matki Bożej.
• XVII wiek – to rozbudowa centrum Makowa, a także na stokach górskich. Zabudowania były z drewna, a dachy pokryte gontem. Najazd Szwedów spowodował zniszczenie Makowa oraz doprowadził do upadku gospodarczego.
• 1657 r. - król Jan II Kazimierz Waza nadał Makowowi przywilej wolnego wyrębu drzewa, który był ściśle związany z odbudową miejscowości po najeździe szwedzkim.
• Na XVII wiek przypada rozwój szkolnictwa podstawowego. Pierwszymi nauczycielami byli Jan z Dzierzgowa i Jan Nałęcz.
• 1670 r. - początek funkcjonowania szpitala dla chorych, ubogich oraz starców.
• W latach 1697 – 1701 postawiono kolejny kościół w miejscu poprzedniego.
• 1713 r. - uruchomiono browar wraz z karczmą.
• 1752 r. - król August III zezwolił na organizowanie jarmarków.
• 1774 r. - Maków wraz z całą królewszczyzną przejął skarb austriacki, a następnie sprzedany został hrabiemu Filipowi Saint-Genois d' Anneaucourt.
• 1779 r. - zbudowano barokową figurkę św. Jana Nepomucena.
• Na lata 1826 – 1828 – przypada wybudowanie murowanego, klasycystycznego kościoła, który stoi do dziś i ma miano sanktuarium.
• 1840 r. - Maków uzyskał prawa miejskie.
• 1844 r. - rozpoczęto budowę huty żelaza Maurycy. Jednak jej niska opłacalność doprowadziła do zamknięcia zakładu w 1863 roku.
• 1845 r. - wybudowana została kapliczka murowana z fundacji Jana Kantego Filasa. Z nią związana jest następująca historia: na terenie Makowa i okolic w XIX wieku panowała epidemia cholery pochłaniająca wiele ofiar. Aby jej zapobiec kapłani makowscy na czele z proboszczem zorganizowali procesję błagalną z miejscowego kościoła do kapliczki. Po odbytej procesji, według podań, nikt już więcej nie zmarł na tę chorobę.
• 1865 r. - założono stację pomiarów meteorologicznych z inicjatywy Komisji Fizjograficznej Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, która z przerwami działała do 1971 roku.
• 1873 r. - miasto otrzymuje herb.
• W latach 1870 – 1880 – powstaje wodociąg, poczta, urząd skarbowy, urząd burmistrza, sąd powiatowy.
• 1870 r. - założono Bank Spółdzielczy.
• 1878 r. - Habsburgowie z Żywca wykupili dobra makowskie od Maurycego, syna hrabiego Filipa, wspomnianego już wcześniej.
• 1882 r. - powstaje Straż Pożarna.
• 1884 r. - Maków połączono linią kolejową z Krakowem i Chabówką.
• 1892 r. - utworzono Związek Handlowo – Przemysłowy Zjednoczonych Hafciarek.
• 1893 r. - odmalowanie wnętrza świątyni przez Antoniego Stopę, będącego uczniem Jana Matejki.
• 1894 r. - wielka powódź Makowa.
• 1896 r. - powstała szkoła krawiecka, w której uczniowie uczą się też m.in. haftu makowskiego, swoistej marki miasta, haftowany jest białymi, lnianymi lub bawełnianymi nićmi, na białym, lnianym płótnie, najczęściej z motywami roślinnymi połączonymi splotem łańcuszkowym.
• 1901 r. - arcyksiężna żywiecka Maria Teresa Habsburg dokonała wizytacji Makowa.
• 1905 r. - założenie babiogórskiego oddziału Towarzystwa Tatrzańskiego.
• 1912 r. - wizyta Włodzimierza Lenina.
• 24 sierpnia 1914 r. - z Makowa wyruszyło 58. ochotników z drużyny „Sokoła”, pod dowództwem Kazimierza Puzika, aby walczyć w szeregach Pierwszej Kompanii Kadrowej utworzonej przez Józefa Piłsudskiego, który przebywał w mieście w listopadzie 1914 roku, goszcząc w dworku "Paczosówka", a także w 1916 roku.
• 1914 r. - Maków staje się siedzibą starostwa, ale z powodu wybuchu I wojny światowej nie rozpoczęto urzędowania.
• 1916 r. - pożar zniszczył 56 budynków przy placu oraz ulicy kościelnej.
• Około 1918 roku powstała pieśń patriotyczna pt. "Biała róża", znana również jako "Rozkwitały pąki białych róż", której twórcami są Mieczysław Kozar Słobódzki, Kazimierz Wroczyński oraz Jan Lankau, makowski aptekarz, legionista. Opowiada ona o młodej dziewczynie zrozpaczonej po utracie swojego ukochanego Jasieńka, który poszedł na wojnę i nigdy już nie powrócił do rodzinnego domu. Prawdopodobnie inny żołnierz opisał bohaterską śmierć Jasieńka i pocieszał wdowę.
• W 1923 r. - powstaje ponownie starostwo.
• W latach 1923 – 1925 miasto wyposażono w energię elektryczną.
• 1926 r. - powstanie Akademickiego, potem Studenckiego Klubu Sportowego „Skawa”, nawiązującego do tradycji sportowych Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, założonego w 1906 roku. Z kolei z nimi utożsamia się obecny Miejski Klub Sportowy „Halniak”, powstały 11 września 1945 roku, wtedy pod nazwą - Towarzystwo Sportowe „Halniak”. Barwy: czerwono-niebiesko-białe.
• Po I wojnie światowej stopniowo Maków przeradza się w miejscowość uzdrowiskową. Postawiono wiele domów letniskowych.
• 1931 r. - rozpoczął funkcjonowanie Oddział Babiogórski Związku Podhalan, reaktywowany 24 marca 2007 roku. Organizuje corocznie Opłatek, Pasterkę, kolędowanie dla mieszkańców miasta oraz bierze aktywny udział w uroczystościach religijnych, patriotycznych i związkowych.
• 1933 r. - na stokach Makowskiej Góry powstał ośrodek wczasowy dla kolejarzy, potem zamieniony w sanatorium przeciwgruźlicze. Obecnie mieści się tam Zakład Opieki Długoterminowej Szpitala Specjalistycznego im. Ludwika Rydygiera w Krakowie.
• Rozwój miasta zahamowany został głównie przez likwidację powiatu makowskiego w 1931 roku, skutki wielkiego kryzysu ekonomicznego i wybuch II wojny światowej.
• 1934 r. - nawierzchnię rynku zniszczyła powódź.
• 1937 r. - siostry Serafitki zakładają swoją placówkę.
• 3 września 1939 roku Niemcy zajęli Maków wcielając go do Generalnego Gubernatorstwa. Był miastem granicznym, ponieważ na Skawie przebiegała granica z III Rzeszą.
• W okresie wojny na terenie Makowa działali partyzanci, którym pomagali mieszkańcy miasta.
• Niemcy swoją siedzibę mieli w willi „Marysin”, gdzie dokonywali bestialskich przesłuchań i licznych egzekucji. W celi nr 3 przetrzymywali Żydów, których systematycznie rozstrzeliwali.
• 25 marca 1941r. - powołano do życia Szpital Miejski w prywatnym domu Państwa Sanietrzyków. W kolejnych dekadach rozrastał się i funkcjonuje do dziś jako Szpital im. Ks. Stanisława Czartoryskiego.
• 25 sierpnia 1942 r. - Niemcy rozstrzelali 72 osoby.
• Z 4/5 kwietnia 1944 r. - Niemcy zamordowali na Osiedlu Zagórze 42 mieszkańców.
• 28 stycznia 1945 r. - po prawie tygodniowej walce Maków został wyzwolony.
• 28 czerwca 1946 r. - miasto wcielono do województwa krakowskiego.
• 1948 r. - powstała biblioteka. Od 1992 roku nosi nazwę Miejskiej Biblioteki Publicznej.
• 1950 r. - utworzono Spółdzielnię Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Makowianka”.
• 6 września 1959 r. - otwarcie stadionu sportowego.
• 1964 r. - odnaleziono dwa masowe groby, z których ekshumowano 92 ciała, a następnie przewieziono i pochowano je na żydowskim cmentarzu w Wadowicach.
• 1966 r. - powstała Spółdzielnia Mieszkaniowa „Beskid”, która działa na terenie Makowa Podhalańskiego oraz Suchej Beskidzkiej.
• W latach 1975 - 1998 - Maków Podhalański należał do województwa bielskiego. Od 1998 roku jest administracyjnie w województwie małopolskim.
• 10 czerwca 1979 r. - nastąpiła koronacja obrazu Matki Bożej Królowej i Opiekunki Rodzin przez Ojca Świętego Jana Pawła II na Krakowskich Błoniach.
• 1979 r. - Zespół Opieki Zdrowotnej zdobył I miejsce w konkursie na najlepszy ZOZ.
• 1983 r. - powstał Zespół Regionalny Babiogórzanie - Polana Makowska, który prezentuje folklor górali babiogórskich, pieśni, tańce, a także dawne obrzędy. Wcześniej w 1968 roku funkcjonował dziecięcy zespół "Babiogórzanie".
• 1985 r. - rozpoczyna działalność Muzeum Ziemi Makowskiej.
• 1996 r. - świętowano 100 lecie powstania Zespołu Szkół im. św. Jana Kantego.
• 1996 r. - oddano do użytku Dom Pomocy Społecznej.
• 25 marca 1998 r. - w uchwale Nr XLII/ 269/98 Rady Miejskiej w Makowie Podhalańskim, czytamy m.in.: „Herbem miasta są: w błękitnym polu tarczy trzy makówki srebrne, z czterema zielonymi liśćmi, dziewięćsił, nad którymi jest otwarta złota korona...W herbie srebro i złoto może być zastępowane barwą białą i żółtą”. Miasto ma także flagę. Jej barwy to zielony, żółty, niebieski ułożone w takiej kolejności równolegle do siebie.
• 2001 r. - powstała Stadnina Koni na Makowskiej Górze oferująca naukę jazdy, przejażdżki, rajdy, wyjazdy terenowe, kuligi.
• 25 lipca 2001 r. - miasto ucierpiało z powodu powodzi, a szczególnie jego centrum. Wówczas z brzegów wystąpił Księży Potok.
• 2002 r. - odsłonięto Pomnik Nieznanego Żołnierza i Ofiar Wojny na skraju rynku, tuż przy głównej drodze. Grób Nieznanego Żołnierza do 1946 roku stał na rynku w pobliżu Figury Matki Bożej Niepokalanie Poczętej, przeniesiony na 56 lat w miejsce gdzie stoi obecny pomnik.
• 11 marca 2013 r. - utworzono Stowarzyszenie Na Rzecz Tradycji i Kultury "Szansa".
• Od 2014 r. - w mieście działa Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Makowskiej, które m. in.: gromadzi dokumenty, materiały z nią związane, organizuje wystawy, kiermasze, jarmarki, koncerty prezentujące dorobek kulturalno - materialny regionu makowskiego, prowadzi działalność na rzecz rozwoju miasta i gminy oraz czynnego wypoczynku np.: Jarmark Letni, Makowski Jarmak Świąteczny, Piknik na Makowskiej Górze, Jarmark Wielkanocny, seanse filmowe.
• 2018 r. - na rynku uruchomiono fontannę zwaną Fontanną Herbową, którą tworzą trzy makówki nawiązujące do herbu miasta, a także postać hafciarki utożsamianej z tradycją makowskiego haftu.
• Wpisano do rejestru zabytków: pozostałości huty „Maurycy” z XIX stulecia, dom murowany z 1896 roku, obecnie siedzibę mają tam biblioteka i izba regionalna, figurkę Matki Bożej Niepokalanie Poczętej na rynku, pochodzącą z XVIII wieku.

Kazimierz Surzyn

Źródła:

• Matuszczyk A., Maków Podhalański i okolice: monografia turystyczno – krajoznawcza, Maków Podhalański 1988.
• Ocalmy od zapomnienia, red. E. Parnowska, J. Mydlarz, Warszawa 1995.
• Pawlik J., Pozdrowienia z Makowa: Maków Podhalański na starej pocztówce i fotografii w latach 1898 – 1958, Wadowice – Maków Podhalański, 2006.
• Strona internetowa gminy, „Halniaka”, Wikipedia, Wirtualny Sztetl.
• Surzyn K., Maków Podhalański: u Patronki Rodzin, Źródło nr 6, Kraków 2000.
• Surzyn K., Na ścieżkach historii... Kościół Przemienienia Pańskiego w Makowie Podhalańskim, Przemienienie nr 3/ 2007.
• Surzyn K., Historia Obrazu Makowskiej Opiekunki, Przemienienie nr 1/ 2008.
• Mydlarz J. Eksterminacja Żydów w regionie babiogórskim, [w:] Ocalmy od zapomnienia, red. L. Sulka, Maków Podhalański 2000.
• Surzyn K., Zabytkowe kapliczki i figurki w Makowie Podhalańskim..., Przemienienie nr 5/2010.
• Film dokumentalny pt. : Maków Podhalański – scenariusz i reżyseria Jerzy Łuczak i Wojciech Sarnowicz.