Historia spadku Tarnowskich ma kolejny rozdział. Jakie są plany inwestorów?

W sercu Suchej Beskidzkiej, przy ulicy Mickiewicza 20, stoi budynek, który przez lata służył jako przedszkole samorządowe. Dla wielu mieszkańców to po prostu „stare przedszkole” – miejsce, gdzie ich dzieci bawiły się i uczyły. Ale za tymi murami kryje się historia sięgająca czasów przedwojennych, gdy nieruchomość należała do potężnej rodziny Tarnowskich, właścicieli ogromnych dóbr w regionie. Po dekadach sporów prawnych budynek i przyległe tereny wróciły w ręce spadkobierców. Około dwa lata temu ta część dziedzictwa Tarnowskich zmieniła właścicieli.

Rodzina Tarnowskich, herbu Leliwa, była ostatnimi prywatnymi właścicielami tzw. „państwa suskiego” – rozległego majątku obejmującego zamek w Suchej Beskidzkiej, park, setki hektarów lasów i liczne nieruchomości w centrum miasta. Budynek przy Mickiewicza 20, zanim stał się przedszkolem, funkcjonował jako ochronka – instytucja opiekuńcza dla dzieci, charakterystyczna dla XIX i początków XX wieku. Tereny przyległe, w tym niewielki park (czasami nazywany „parkiem jordanowskim”), były częścią większego kompleksu należącego do Tarnowskich, rozciągającego się wzdłuż ulicy Mickiewicza aż po dzisiejsze osiedle Beskidzkie.

Majętność ziemska rodziny Tarnowskich określana jako „Dobra Sucha -Siemień", obejmowała łącznie 6 033 ha lasów i 329 ha użytków rolnych. Powierzchnia folwarku „Sucha" wynosiła 167 ha. Nieruchomość przy Mickiewicza 20, choć skromniejsza niż zamek, była integralną częścią ich dóbr miejskich. Po wybuchu wojny w 1939 roku rodzina opuściła Polskę, a ich posiadłości zostały przejęte przez Skarb Państwa na mocy dekretu PKWN z 1944 roku o reformie rolnej. Budynek ochronki przeszedł w ręce gminy, a w czasach PRL-u przekształcono go w przedszkole.

Po transformacji ustrojowej w 1989 roku spadkobiercy Tarnowskich, mieszkający głównie we Francji, rozpoczęli starania o odzyskanie przedwojennego majątku. W marcu 2001 roku złożyli wniosek do Wojewody Małopolskiego, domagając się zwrotu szeregu nieruchomości, w tym zamku i budynku przy Mickiewicza 20. Argumentowali, że dekret o reformie rolnej nie powinien obejmować miejskich parceli, takich jak ta w centrum Suchej.

Spór o „stare przedszkole” trwał niemal dwie dekady. Gmina Sucha Beskidzka, która w 1991 roku przejęła nieruchomość na mocy decyzji komunalizacyjnej, walczyła o jej zatrzymanie. Kluczowe starcie rozegrało się w sądach administracyjnych. W 2011 roku Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wszczął postępowanie o unieważnienie decyzji komunalizacyjnej. Gmina odwoływała się do Naczelnego Sądu Administracyjnego, ale 11 lipca 2018 roku NSA oddalił jej skargę kasacyjną. Droga cywilna również zawiodła – 27 maja 2021 roku Sąd Rejonowy w Suchej Beskidzkiej nakazał miastu wydać nieruchomość Tarnowskim. W czerwcu 2021 roku budynek i przyległe tereny oficjalnie wróciły do spadkobierców.

Budynek przy Mickiewicza 20 to parterowa konstrukcja z czasów międzywojennych, z elementami typowymi dla ówczesnej architektury użytkowej – prostą bryłą i skromnymi detalami. Tereny przyległe, w tym dawny „park jordanowski”, to niewielki obszar zielony, który kiedyś mógł być częścią większego ogrodu Tarnowskich. Po wojnie park przekształcono w plac zabaw dla przedszkolaków, ale z czasem popadł w zaniedbanie.

W czerwcu 2021 roku mieszkańcy Suchej Beskidzkiej byli świadkami kolejnego rozdziału w wieloletniej sadze reprywatyzacyjnej, która od dwóch dekad trzyma miasto w szachu. Chodzi o budynek dawnego przedszkola przy ulicy Mickiewicza 20 – niegdyś ochronkę należącą do rodziny Tarnowskich, a przez lata miejsce, gdzie bawiły się i uczyły kolejne pokolenia suskich dzieci. Po batalii sądowej nieruchomość wróciła do spadkobierców hrabiego Juliusza Tarnowskiego, a Urząd Miasta stanął przed dylematem: odkupić ją czy pozwolić, by pozostała w prywatnych rękach? Podczas sesji Rady Miasta w maju i lipcu 2021 roku temat ten rozgrzał lokalnych radnych, ale ostatecznie możliwość odkupienia została odrzucona.

Podczas XXIX sesji Rady Miasta 31 maja 2021 roku temat dawnego przedszkola zdominował obrady. Burmistrz Stanisław Lichosyt i kierownik Referatu Gospodarki Nieruchomościami, Marta Cholewa-Janoszek, przedstawili radnym sytuację. Gmina wyczerpała wszystkie możliwości prawne – odwołania do NSA i sądu cywilnego nie przyniosły skutku. Spadkobiercy, oprócz zwrotu nieruchomości, domagali się też odszkodowania za bezumowne korzystanie – blisko 940 tysięcy złotych plus 157 tysięcy za „utracone pożytki”. W tle toczyły się jeszcze inne spory o tereny Tarnowskich, jak potartaczne czy kompleks sportowy „Babia Góra”.

Radni stanęli przed pytaniem: czy warto negocjować z Tarnowskimi odkupienie Mickiewicza 20? Burmistrz wspominał wcześniejsze próby ugody sprzed lat, gdy w rozmowach z nieżyjącym już Władysławem Tarnowskim miasto zaproponowało 25% wartości nieruchomości w ramach odszkodowania. Rodzina zażądała wtedy 75% i sprzedaży gruntów, na co Sucha Beskidzka nie mogła przystać. Teraz, po przegranej w sądzie, Tarnowscy mieli mocniejszą pozycję negocjacyjną.

Kluczowa decyzja zapadła w praktyce po sesji, gdy miasto nie podjęło formalnych negocjacji z Tarnowskimi. Jak wynika z artykułu na Sucha24.pl z 12 czerwca 2021 roku, gmina uznała, że odkupienie nie jest realne. Po pierwsze, brakowało funduszy – wykup zamku w 2016 roku pochłonął 5 milionów złotych, częściowo z kredytu, a rząd ani Ministerstwo Kultury nie wsparły samorządu w tamtej transakcji. Kolejne miliony na przedszkole, którego wartość rynkowa mogła sięgać kilku milionów złotych (plus odszkodowanie), były poza zasięgiem.

Po drugie, Tarnowscy nie byli skłonni do ustępstw. Ich pełnomocnicy, mając prawomocne wyroki, mogli dyktować warunki. Burmistrz Lichosyt w rozmowie z mediami podkreślał, że wcześniejsze próby ugody spełzły na niczym, a teraz miasto nie ma już kart przetargowych. „System prawny nas zawiódł, a państwo zostawiło nas samych z tym problemem” – mówił podczas sesji w lipcu 2021 roku.

Ostatecznie, zamiast odkupienia, gmina skupiła się na obronie innych spornych terenów, jak potartaczne, licząc na korzystniejsze rozstrzygnięcia w przyszłości. Mickiewicza 20 pozostało w rękach Tarnowskich, a budynek od tamtej pory stoi pusty.

Towarzystwo Miłośników Ziemi Suskiej z Suchej Beskidzkiej monitowało temat przez cały czas. Członkom organizacji bardzo zależy na zabezpieczeniu zabytków tak, aby mogły być przekazane następnym pokoleniom. Po odrzuceniu przez Urząd w Suchej Beskidzkiej możliwości odkupienia terenów dawnego przedszkola wraz z przyległymi ziemiami, z obawą przyjęto fakt, iż nieruchomość została zakupiona przez prywatnego inwestora. Gmina chciała zapłacić spadkobiercom mniej niż oni oczekiwali a nowy inwestor dał im dużo więcej, niż to czego oczekiwali dziedzice Tarnowskich.

Obawa dotyczyła utrzymania nieruchomości w dobrej kondycji. W momencie kiedy członkowie Towarzystwa z czasem zauważyli, że wbrew obietnicom budynek jest pozostawiony samemu sobie i nie dokonywane są prace konserwatorskie. W wyniku tego powoli konstrukcja zaczęła się zawalać. Wysłano więc do Konserwatora zabytków zdjęcia dokumentujące zniszczenia.

Jak powiedział nam Marian Natanek - Zastępca Prezesa Zarządu Towarzystwa Miłośników Ziemi Suskiej - konserwator zabytków zajął się tematem i nieruchomość została wpisana na listę zabytków i otrzymała swój numer. W 2023 roku zgłoszono również sprawę do nadzoru budowlanego, a Towarzystwo Miłośników Ziemi suskiej zostało uznane jako strona w postępowaniu.

Nowy prywatny inwestor obiecał uwzględnić zabytkowy charakter zakupionej nieruchomości w swoich przyszłych planach.

- Prosiliśmy, aby umożliwiono nam zapoznanie się z nowym projektem, skoro zostaliśmy określeni jako strona w sprawie - dodaje Marian Natanek.

Z nieoficjalnych informacji jakie uzyskaliśmy, w planach na tym terenie jest budowa nowego osiedla na co nie zgadza się Miasto, ponieważ "park jordanowski" ma być pozostawiony bez zmian - jako teren zielony.