Jordanów w czasie okupacji niemieckiej

Jordanowskie straty w ludności oraz materialne

Już 1 września 1939 roku od strony słowackiej Orawy Niemcy napadły na ziemię jordanowską. Ostrzał miasta przez artylerię niemiecką prowadzony w dniach 2 do 3 września oraz w czasie okupacji spowodował olbrzymie straty przede wszystkim: życie straciło 16 osób cywilnych: Wojciech Bednarz, Walenty Chabot, Albin Dańkowski, Zofia Fudali, Elzbieta Hanusiak, Jan Jania vel Janiak, Zbigniew Jarosz, Mikołaj Konował vel Konofał, Katarzyna Konował vel Konofał, Marianna Kulka, Józef Makuch, Salomea Popiel, Józef Rapacz, Marianna Szczepaniec, Teodor Szczepaniec, Anna Wójcik; w akcjach przeciwko Niemcom zginęli partyzanci pochodzący z Jordanowa: Eugeniusz Łacek ps. „Twardy”, Marian Łaczek ps. „Krótki”, Kazimierz Bronisław Makuch; w kampanii wrześniowej 1939 roku polegli: Adam Biegun i Bronisław Daleki; ofiarami obozów koncentracyjnych i więzień są: Józef Bargiel, Stanisław Bargiel, Wawrzyniec Bednarz, Piotr Dańkowski, Jan Głowa Kanty, Edward Gott-Getyński, Stanisław Gruca, Jan Grungras, Stefan Kozak, Eugeniusz Leśniak, Kazimierz Lewandowski, Edward Popek, Aleksander Spławiński, Marek Spławiński, Franciszek Stachura; spłonęły przysiółki na obrzeżach Jordanowa; spłonęło 266 budynków mieszkalnych i 240 gospodarczych tj. 63,8% zabudowy; w centrum miasta straty wyniosły 72% - tutaj spłonęła synagoga, 231 budynków mieszkalnych zostało zniszczonych, zaś 15% zabudowań komunalnych; spłonęło większość sklepów, piekarnia, tartak parowy hr. Żeleńskiego nad Skawą; zdewastowano szkołę, a w 1944 roku kwaterowały w niej oddziały niemieckiej żandarmerii, obrony przeciwlotniczej i saperów; zlikwidowano biblioteki szkolne oraz Bibliotekę Towarzystwa Szkół Ludowych, przy czym mieszkańcy zdołali uratować jedynie część księgozbioru; zniszczono świetlice, instrumenty orkiestry dętej, sprzęt sportowy; zarekwirowano dzwony z kościoła parafialnego w 1941 roku; zniszczeniu uległo również kilka domów w 1945 roku.

Walki 10. Brygady Kawalerii

W 1939 roku okolice Jordanowa były miejscem walk 10. Brygady Kawalerii, którą dowodził płk. Stanisław Maczek, istniejącej w latach 1921 – 1939, początkowo jako związek taktyczny kawalerii, następnie oddział pancerno-motorowy, była jedyną, polską, wielką jednostką, która nie uległa rozbiciu, rozproszeniu, ani też nie dostała się do niewoli. 3 września brygada stoczyła całodniową bitwę pod Jordanowem. Mimo wielkiej przewagi niemieckiej, jednostkom 10. Brygady Kawalerii w tej i w kolejnych potyczkach udało się zadać Niemcom duże straty, nie tracąc przy tym ważnej spójności bojowej. 7 września 1939 roku brygadę wycofano z frontu oraz skierowano do obwodu Armii „Małopolska”, w rejon Rzeszowa.

Prześladowanie ludności, ofiary, więźniowie obozów, ugrupowania partyzanckie

Ludność Jordanowa i okolic brutalnie prześladowano poprzez przede wszystkim: aresztowania, wywózki do obozów koncentracyjnych m.in.: lokalnej inteligencji, działaczy niepodległościowych, grabienie mienia, kierowanie na roboty w głąb III-Rzeszy, brutalną eksterminację ludności żydowskiej. W 1939 roku liczba jordanowskich Żydów sięgała około 350 osób. Umieszczono ich w osobnej części Jordanowa. Odebrano im prawo swobodnego poruszania się po mieście. W 1942 roku przesiedlono tutaj grupę ludności żydowskiej ze Słupca koło Konina, zwiększając tym samym ich liczbę do około 600 osób. 30 sierpnia tego samego roku przeprowadzono akcję likwidacyjną, polegającą na zebraniu Żydów na rynku, a następnie popędzeniu ich do Makowa Podhalańskiego i dalej do Rabki-Zdroju, a stamtąd na załadunku ich do transportu pociągowego i wywiezieniu do obozu zagłady w Bełżcu. Wcześniej część Żydów głównie starców, kobiety i dzieci w liczbie 68 – 72 osoby Niemcy rozstrzelali na serpentynach drogi prowadzącej do Makowa Podhalańskiego, na tzw. „Zakrętach” (terenie zwanym też Strończe). Wskutek działalności niemieckiej SS i policji zamordowano: Zbigniewa Błońskiego, Kazimierza Leśniaka, Antoniego Pawlaka, Stanisława Rychlika, Tadeusza vel Eugeniusza Rysia i Tadeusza Tarapata. W niemieckich obozach więziono: Aleksandra Dębieca, Józefa Kozaka, Marię Rychlik, Tadeusza Rychlika, Wandę Rychlik, Pawła Ziętka. 31 grudnia 1944 roku po przesłuchaniu 42 aresztowanych członków konspiracji w Jordanowie, w „Palace” w Zakopanym, przewieziono ich do więzienia przy ulicy Nowotarskiej, skąd zostali uwolnieni 17 stycznia 1945 roku, podczas akcji plutonu „Kurniawa” oddziału Armii Krajowej „Chełm”. Wśród aresztowanych byli żołnierze miejscowej placówki terenowej AK: Jacek Faszyński, Jan Fudali, Stefan Heliasz, Władysław Jąkała, Stanisław Kuldanek, Kazimierz Makuch, Edward Marchiński, Michał Marchiński, Zbigniew Marchiński, Zbigniew Papużyński, Jacek Paszyński ps. „Wiarus”, Ludwik Wątroba, Antoni Wójtowicz i Franciszek Wójtowicz.

Wobec zakazu nauczania przez niemieckiego okupanta w 1939 roku wprowadzono w mieście tajne nauczanie dla klas od V do VII, a następnie dla uczniów szkoły średniej. W latach 1939 – 1945 na obszarze ziemi jordanowskiej prężnie działały ugrupowania partyzanckie takie jak: Dywizja Podhalańska w Konspiracji, młodzieżowa Polska Organizacja Podziemna, Chełm, Harnasie, Walka, Bocian, Związek Walki Zbrojnej, a także Koła Rocha i Bataliony Chłopskie.

Wyzwolenie

Podczas nalotu samolotów radzieckich 26 stycznia 1945 roku zginął Kazimierz Marfiak. Walki o wyzwolenie Jordanowa trwały w okresie od 28 do 29 stycznia 1945 roku. W czasie ostrzału artyleryjskiego 28 stycznia 1945 roku pocisk uderzył w dom familii Gruców na Malejowej, w wyniku czego śmierć poniosło 11 ukrywających się w piwnicy kobiet oraz dzieci: Stanisław Gruca, Helena Król, Janina Maciura, Marianna Maciura, Władysław Maciura, Aleksandra Helena Małocha, Maria Zofia Małocha, Antoni Trębacz, Józef Trębacz, Magdalena Trębacz, Józef Wicher. 29 stycznia 1945 roku Jordanów zajęły oddziały Armii Czerwonej.

Odznaczenia miasta

9 września 1984 roku Jordanów został odznaczony Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy za zasługi w wojnie obronnej 1939 roku i postawę w okresie okupacji, także Złotą Odznaką Zasłużony dla Województwa Nowosądeckiego oraz odznaczeniem honorowym Związku Bojowników o Wolność i Demokrację – Zarząd Główny.

Renowacja miejsca pamięci i odsłonięcie popiersia

31 października 2022 roku zakończono renowację Grobu Nieznanego Żołnierza oraz zbiorowej mogiły partyzantów poległych w czasie II wojny światowej na Cmentarzu Parafialnym. 11 listopada 2025 roku na plantach szubertowskich w Jordanowie odsłonięto popiersie upamiętniające Stanisława Maczka ps. „Baca” (1892 – 1994) gen. dywizji Wojska Polskiego, prekursora broni pancernej, kawalera Orderu Orła Białego, honorowego obywatela Holandii, awansowanego 11 listopada 1990 roku do stopnia generała broni przez Prezydenta RP na uchodźstwie, walczącego na frontach I i II wojny światowej, dowódcy 10. Brygady Kawalerii, która walczyła w obronie Jordanowa i okolic we wrześniu 1939 roku.

Cześć i Hołd Pamięci Wszystkim zabitym cywilom, poległym w walkach oraz zamordowanym w obozach koncentracyjnych!

Kazimierz Surzyn

Źródła: J. Hampel, J. Mydlarz, Ziemia jordanowska w latach wojny i okupacji 1939 – 1945, Jordanów 2004. Druga Wojna Światowa pod Babią Górą. Księga Strat. Kraków – Zawoja 2011. Jordanów: monografia miasta pod redakcją Stanisława Bednarza i Piotra Sadowskiego, Bielsko-Biała 2013.