PODBABIOGÓRZE ZNANE I NIEZNANE – Jordanowski kirkut

Społeczność żydowska Podbabiogórza nie należała do znaczących w ogóle społeczeństwa. Żydzi przybyli tutaj stosunkowo późno i żyli rozproszeni, zazwyczaj w centrach wiosek. Nawet w Suchej i Makowie nie stanowili oni znaczącej mniejszości narodowej. Wyjątek stanowił Jordanów – trzecie z Podbabiogórskich miast. Żydzi stanowili tutaj aż 16 % całej populacji. Nie bez powodu upodobali sobie właśnie to miasteczko. Jordanów dużo wcześniej uzyskał prawa miejskie i przede wszystkim leżał na skrzyżowaniu szlaków handlowych.

Żydowscy osadnicy utworzyli własną gminę (kahał) właśnie w Jordanowie na początku XIX wieku. Obejmowała ona rozległy obszar, sięgający aż po Myślenice (do 1892 roku). Efektem jej prężnej działalności była budowa synagogi. Bożnica powstała w połowie XIX wieku w centrum miasta na skrzyżowaniu ulic Piłsudskiego i Słowackiego. Została wybudowana w stylu neobarkowym, charakterystycznym dla tego stulecia. W tym samym czasie założono cmentarz (kirkut) na Mąkaczu z którego korzystali także Żydzi z Makowa, Suchej, Zawoi. Ciekawostką jest fakt, że nazwa wspomnianego osiedla ma wywodzić się od znanego cadyka Munka, którego pochowano na miejscowym kirkucie. Nadejście II wojny światowej oznaczało zagładę również dla jordanowskich Żydów. Niemcy zrównali z ziemią synagogę, a jordanowian żydowskiego pochodzenia spędzono ze swych domów do getta. W 1942 roku okupanci dokonali egzekucji 72 Żydów w dzielnicy Strącze. Mordów dokonywali także na żydowskim cmentarzu. Następnie przewieźli ponad 400 osób z miejscowego getta do obozu zagłady w Bełżcu. W ten sposób społeczność żydowska zniknęła z Jordanowa, a jedną z nielicznych pozostałości stał się kirkut na Mąkaczu.

Cmentarz znajduje się na uboczu. Chcąc do niego dotrzeć należy skręcić z drogi krajowej w stronę Bystrej Podhalańskiej. Około 40 metrów od skrzyżowania trzeba udać się polną drogą wzdłuż pól uprawnych i zabudowań gospodarczych. Kirkut nie jest dobrze widoczny, gdyż porasta go zagajnik. Dopiero powalone mury zdradzają obecność tego unikatowego miejsca pamięci. Powierzchnia nekropolii jest spora i wynosi 0,58 ha. Przy wejściu stoi nieoznaczona mogiła ofiar rozstrzelanych we wspomnianej dzielnicy Strącze. O losie ofiar pisze Grzegorz Miśkiewicz (www.burzyciel.salon24.pl): Po wojnie dokonano ekshumacji zwłok i przeniesiono je na pobliski cmentarz żydowski. Pochowano je w jednej, wykopanej pospiesznie mogile, a właściwie wielkim dole, na środku dróżki cmentarnej. Do dziś żyją świadkowie tego "pochówku". Kiedy wchodzi się na cmentarz głównym - choć już zarośniętym wejściem - widać w obrębie tego wejścia lekko zapadnięty, porośnięty kwiatkami polnymi teren. Niestety nie zachowało się zbyt wiele macew (stele, płyty nagrobkowe). Większość rozebrano, bądź też rozkradziono. Stojących nagrobków jest kilka, pozostałe leżą na ziemi, bądź też zarosły. Ponadto zachowały się ruiny domu przedpogrzebowego. Szacuje się, że spoczywa tutaj kilkaset osób. Jordanowski kirkut jest wpisany do Gminnej i Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków. Mimo to cmentarz był zaniedbany i sprawiał przygnębiające wrażenie. Jednakże w ostatnich latach sytuacja zmieniła się i przystąpiono do częściowych prac ochronnych.

Na koniec warto wspomnieć o wadowickiej nekropolii. Znajduje się tam zbiorowa mogiła 92 makowskich Żydów. Spotkał ich równie okrutny los, jak współwyznawców z jordanowskiego Strącza. W czasie akcji wysiedlenia do Bełżca (1942 rok) zbiegli do okolicznych lasów. Jednak zostali wytropieni przez hitlerowców, a następnie uwięzieni w piwnicy willi Marysin. W czasie 3 tygodni Niemcy rozstrzelali wszystkich i pochowali w masowym grobie na podwórzu willi. Dopiero w 1964 roku Kongregacja Wyznania Mojżeszowego dokonała ekshumacji zwłok i pochowania ich we wspólnej mogile na wadowickim cmentarzu.

KB

BIBLIOGRAFIA:

www.cmentarzezydowskie.org

www.cmentarze-zydowskie.pl

www.sztetl.org.pl

FOTOGRAFIE:

Fot.1. Współczesne zdjęcia jordanowskiego kirkutu (www.cmentarze-zydowskie.pl)

Fot.2. Fragment Jordanowa z pocz. XX wieku (źródło: Lato na letnisku w dorzeczu Skawy)

Fot.3. Wkroczenie Niemców do Jordanowa (www.fotopolska.eu)

Fot.4. Tablica upamiętniająca zamordowanych Żydów w Makowie

Fot.5. Zbiorowa mogiła makowskich Żydów w Wadowicach