Jesienne zwyczaje w Beskidach – dawniej i dziś

Jesienne zwyczaje w Beskidach dawniej

– Jesienny redyk, czyli powrót owiec z hal i połonin do gospodarstw umiejscowionych w dolinach.

– Rozsad polegający na oficjalnym rozliczeniu się bacy z właścicielami owiec oraz zakończeniu sezonu pasterskiego.

– Jesień dyktowała surowy rytm pracy tj. wykopy ziemniaków, buraków, jarzyn, zbiór kapusty; kiszenie kapusty poprzedzone szatkowaniem i udeptywaniem jej w drewnianych beczkach; przędzenie wełny – proces polegający na wyciąganiu i skręceniu luźnych włókien zwierzęcych w ciągłą, mocną nitkę, czyli przędzę trafiającą na szpulę, wrzeciono lub cewkę, który służy do zmiany surowego runa w materiał gotowy do dziania, tkania, albo szydełkowania za pomocą wrzeciona lub kołowrotka; skubanie pierzy, które polegało na ręcznym oddzielaniu miękkich części gęsich piór (chorągiewek) od twardych, sztywnych osadek (stosin), uzyskiwany w ten sposób miękki puch służył jako wypełnienie do ciepłych pierzyn oraz poduszek, stanowiących obowiązkowy element wiana (posagu) każdej panny na wydaniu; podkreślić należy, iż prace te były połączone przede wszystkim ze śpiewem ludowych pieśni i przyśpiewek, z integracyjnymi spotkaniami sąsiedzkimi, swataniem par, opowiadaniem legend, podań, anegdot.

– Dziękczynienie za plony to w szczególności podziękowanie za nie oraz modlitwy o pomyślność i obfitość zbiorów w następnym roku.

– Marynowanie warzyw, owoców w słoikach na zimę m.in.: ogórków kiszonych, na occie, grzybów, cukinii, dyni, konfitur, dżemów, soków, kompotów z jabłek, śliwek, agrestów, porzeczek, truskawek, malin, czernic, borówek, czereśni, wiśni i innych.

– Suszenie grzybów na zupę, sosy, a także owoców tzw. pieczarek z jabłek, gruszek, śliw do gotowania z nich napojów.

– Królowały potrawy z ziemniaków, kapusty, fasoli oraz z darów leśnych np. kwaśnica, placki ziemniaczane pieczone prosto na blasze, czyli placki z blachy, a także potrawy z grzybów.

– Gody jeleni były czymś naturalnym wynikającym z jesiennej pory roku.

– Wyjście na wyższe partie gór jesienią dawniej wiązało się przede wszystkim ze zbieraniem chrustu lub polowaniem.

Jesienne zwyczaje beskidzkie współcześnie

– Dzisiaj dawne obrzędy w większości stanowią widowiskowy element tożsamości regionalnej przyciągający turystów.

– Pokazowe redyki będące przemarszem stad owiec stanowią swoiste widowisko folklorystyczne robione szczególnie z myślą o turystach.

– Imprezy regionalne przede wszystkim: urokliwe festyny jesienne z muzyką, śpiewem, strojami ludowymi, serami owczymi, tradycyjnymi potrawami beskidzkimi takimi jak: kwaśnica beskidzka; bryjka, czyli zupa mączna, kraszona słoniną; zupa grzybowa; placki ziemniaczane ze śmietaną lub zsiadłym mlekiem; naleśniki; prażuchy; kapusta z fasolą, grochem, buczkiem; baranina; krupniok; placki z borowikami; pierogi, placki z borówkami i wiele innych.

– Ochrona rzemiosła szczególnie ginących zawodów takich jak: bednarz, kołodziej, plecionkarz, koszykarz, kowal, garncarz, ludwisarz, tkacz, druciarz, koronkarka i innych oraz dziedzictwa górali beskidzkich poprzez: prezentację zawodów, naukę ich wykonywania, pokazy pracy i jej efektów w postaci konkretnych wyrobów np. koszyków, beczek, garnków glinianych, ozdób, serwetek i obrusów haftowanych itp., śpiew, taniec, muzykę, przedstawienia dawnych obrzędów, zwyczajów, organizowanie festiwali, przeglądów, Tygodnia Kultury Beskidzkiej w strojach ludowych.

– Dominuje spokojne wędrowanie szlakami oraz podziwianie barwnych, żółtych, rudych, purpurowych, złotych lasów liściastych, które przyciągają także kolarzy górskich, korzystających z rozbudowanych tras w Beskidach.

– Prace polowe zmechanizowano. Jednak w większości beskidzkich wsi zanikają typowe gospodarstwa rolne.

– Zachowuje się tradycję wspólnego kiszenia kapusty w formie pokazów. Skanseny i izby regionalne w Beskidach organizują inscenizacje dawnego deptania kapusty, połączone z degustacją tradycyjnych potraw.

– Izby regionalne, muzea prezentują dawny sprzęt rolniczy oraz gospodarstwa domowego.

Kazimierz Surzyn