19 lutego – 255. Rocznica powstania Konfederacji Barskiej. Walki konfederatów w Suchej Beskidzkiej i okolicach na tle wydarzeń krajowych oraz europejskich

Konfederacja Barska została zawiązana przez szlachtę w Barze na Podolu 19 lutego 1768 roku. Występowała w obronie niepodległości Rzeczypospolitej, sprzeciwiając się ingerencji Rosji w wewnętrzne sprawy Polski. Konfederacja broniła religii katolickiej i wolności szlacheckiej. Skierowana była przeciw protektoratowi Imperium Rosyjskiego, królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu oraz popierającym go wojskom rosyjskim. Celem nadrzędnym konfederacji było zniesienie ustaw, które narzuciła Rosja, szczególnie tych zapewniających równouprawnienie innowiercom. Założenia powstańców zwanych Rycerzami Maryi przedstawił dobitnie Juliusz Słowacki w utworze „Pieśń Konfederatów Barskich”:

„Nigdy z królami nie będziem w aliansach,

Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi,

Bo u Chrystusa my na ordynansach,

Słudzy Maryi!

Więc choć się spęka świat i zadrży słońce,

Chociaż się chmury i morza nasrożą,

Choćby na smokach wojska latające,

Nas nie zatrwożą...

Więc nie upadniemy w żadną wilczą jamę,

Nie uklękniemy przed mocarzy władzą,

Wiedząc, że nawet grobowce nas same

Bogu oddadzą...

Nie złamie nas głód, ni żaden frasunek,

Ani zhołdują żadne świata hołdy,

Bo na Chrystusa my poszli werbunek,

Na Jego żołdy”.

            Przywódcami konfederacji byli m.in.: Adam i Michał Hieronim Krasińscy, Michał Jan Pac,  Joachim Karol Potocki, Józef Pułaski. Nie bez znaczenia było uzyskanie przez konfederację barską w 1769 roku poparcia Francji i Turcji. Pierwsza udzieliła wsparcia materialnego, natomiast druga w październiku wypowiedziała Rosji wojnę. W sierpniu 1769 roku wojska konfederacji liczyły około 20 tysięcy ludzi. 31 października tego samego roku powołano centralny organ zwierzchni w postaci Rady Generalnej Stanów Skonfederowanych Konfederacji Barskiej, zwaną – Generalnością. Jego siedziba znajdowała się w Preszowie na Słowacji.

            W trakcie działań wojennych w latach 1768 – 1772 konfederaci barscy stoczyli wiele potyczek oraz bitew z regularnym wojskiem rosyjskim, dowodzonym przez Aleksandra Suworowa. Rosję wspomagały nieliczne oddziały polskie wierne królowi. Większość walk zakończyła się porażką konfederatów ze względu na ich słabe uzbrojenie, małą liczebność, stopniową dezintegrację kierownictwa  i brak jednolitego dowództwa. Najpierw padł Bar, potem Toporów. Powstanie chłopskie na Ukrainie, do którego przyczynili się konfederaci, skierowane przeciw szlachcie i Żydom, zostało krwawo zdławione przez wspólnie działające wojska rosyjskie i polskie. Ciężkie walki rozegrały się w Wielkopolsce, a także na południu kraju w trzech konfederacjach: krakowskiej, sandomierskiej i sanockiej. Oblężony przez wojska carskie poddał się Kraków, ale konfederaci zdobyli Wawel. Działania powstańców barskich przeniosły się też na Litwę, lecz i tu walczono bez większego powodzenia.

            Największe sukcesy odniosły oddziały konfederackie broniące Częstochowy i Lanckorony. Dowodzili nimi: generał Kazimierz Pułaski i Kozak Sawa-Caliński. Również Sucha i jej okolice stały się w latach 1769 – 1771 terenem wzmożonych walk konfederatów barskich. W bitwach toczonych w 1769 roku na pograniczu Suchej i Stryszawy zginęło około siedemdziesięciu powstańców. Za wymowny symbol walk można uznać górę Jasień (521 m), usytuowaną w widłach Skawy i Stryszawki. W 1771 roku miały tam miejsce walki konfederatów z carską armią. Wówczas zginęło około dwustu Rycerzy Maryi. Niektórzy twierdzą, że na górze Jasień w bitwie został ranny, a następnie dostał się do niewoli rosyjskiej hrabia Maurycy August Beniowski. Podaje się także, iż pod lipą przy kościelnej bramie Rosjanie rozstrzelali kilku konfederatów ujętych w 1771 roku.

            Ofiary walk Konfederatów Barskich w Suchej Beskidzkiej upamiętnia zabytkowa kaplica kamienna z ołtarzem Matki Bożej Częstochowskiej, zbudowana w 1773 roku na górze Jasień oraz kamienny kopczyk z krzyżem brzozowym usytuowany obok kaplicy, która łączy cechy architektury renesansowej z elementami gotyckimi i klasycystycznymi. Wybudowana została na planie prostokąta. Jest jednonawowa z niewielkim przedsionkiem. Posiada w osi fasady wieżę kamienną  z drewnianą, sześcioboczną sygnaturkę z baniastym hełmem. W latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia wokół kapliczki zbierało się społeczeństwo suskie oraz z okolic, aby wznosić modlitwy do Boga i Jego Matki Maryi o przywrócenie niepodległości Ojczyźnie. Współcześnie 3 maja, w święto Matki Bożej Królowej Polski, 15 sierpnia, w święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny oraz 11 listopada, odprawiane są w niej Msze święte za Ojczyznę.

            W mieście jest jeszcze jedno miejsce, które w sposób szczególny oddaje cześć i hołd poległym powstańcom. Jest to teren przykościelny, na którym mieści się symboliczna mogiła z krzyżem i umieszczoną na nim  tablicą pamiątkową: „Oddali życie za Polskę w Suchej 1771 roku”. Są nimi: Jakub Dąbrowski, Bartłomiej Barański, Jakub Preyssa, Antoni Myszkowski, Maciej Wawerko, Kajetan Sapieha oraz dwóch bojowników o nieustalonej dotąd tożsamości.

            22 października 1771 roku konfederaci ogłosili akt detronizacji króla, a 3 listopada tegoż roku podjęli nieudaną próbę jego porwania. Działania te skompromitowały powstańców w opinii europejskich władców, stając się jednocześnie jednym z pretekstów do dokonania I rozbioru Polski. Sytuacja Rzeczypospolitej była ku temu dogodna. Już w lutym 1769 roku Austria zagarnęła Spisz, natomiast w 1770 roku część Podkarpacia. W tym samym roku Prusy wkroczyły do Wielkopolski i na Pomorze. W kraju stacjonowały olbrzymie siły rosyjskie. Francja wycofała się z pomocy dla konfederatów. W Ojczyźnie panował chaos, a zniszczenia wojenne stwarzały ciężkie warunki życia społeczeństwu. Upadła Konfederacja Barska.

            17 lutego 1772 roku podpisano układ rosyjsko - pruski w sprawie wspólnych aneksji w Polsce. Traktat I rozbioru Rzeczypospolitej Rosja, Prusy, Austria zawarły 5 sierpnia 1772 roku. Rosja zajęła część Białorusi i Inflanty. Prusy zabrały Warmię, Pomorze bez Gdańska i Torunia oraz część Wielkopolski i Kujaw. Austria zagarnęła część województwa krakowskiego, sandomierskiego, województwo ruskie i część bełskiego. Polska utraciła wówczas ponad 200 tysięcy kilometrów powierzchni oraz 1,3 miliona mieszkańców.

            Najdłużej, do 18 sierpnia 1772 roku, broniły się resztki konfederatów w Częstochowie. Większość przywódców konfederacji udała się na emigrację. Wziętych do niewoli powstańców  władze carskie zesłały na Syberię. Tworzyli oni pierwszą generację zesłańców, skazanych za walkę o wolną Polskę.

Bohaterzy Narodowi

Na placu przykościelnym

w Suchej Beskidzkiej

wznosi się wymownie

krzyż poświęcony

Konfederatom Barskim,

od wieków zwanych

Rycerzami Maryi.

Patrzę na tablicę:

„Oddali życie

za Polskę

w Suchej 1771 r.”.

Przez chwilę

modlę się za nich

i w moim sercu

zapisuję ich

do grona

narodowych bohaterów.

Górskie wędrowanie

Odwiedź kapliczkę

na górze Jasień,

prastary symbol

wali za Ojczyznę.

Wspomnij Rycerzy Maryi,

którzy za wiarę

swoje życie oddali

i hrabiego Beniowskiego,

wśród Polaków

oraz narodów

sławą okrytego.

W tym uroczym,

cudownym zakątku

odpocznij chwilę

i słuchając muzyki lasu

wtul się w zieleń.

Kazimierz Surzyn

Źródła:

1. Franciszek Leśniak, Kazimierz Karolczyk, Wielka Historia Polski 1696 – 1815, tom V, Kraków 1998

2. Kazimierz Surzyn, Beskidzka Ziemia Nasze Zabytki, Wadowice 2008.

3. Kazimierz Surzyn, artykuł o Konfederatach Barskich -  Ziemia Suska, nr 3/99 (45), marzec 1999, s. 7-8.

4. Władysław Konopczyński, Konfederacja barska, wyd. Volunen 1991.

5. Sucha Beskidzka, pod redakcją Józefa Hampla i Feliksa Kiryka, Kraków 1998.