Znacie to słowo? Używacie go? Świetlan Maps wyszukał kolejną językową perełkę

Świetlan Maps znów dostarcza językowej ciekawostki, a my – jako mieszkańcy południa kraju i powiatu suskiego – możemy poczuć się wyjątkowo „u siebie”. Tym razem twórca popularnych map językowych wziął na tapetę słowo, które wielu z nas słyszało od dziecka, choć nie każdy używa go na co dzień. Chodzi o nieco żartobliwą, a jednocześnie dość dotkliwą obelgę: „ciućmok”. Znacie? Używacie?

Jak pokazują dane z ankiet, „ciućmok” to regionalizm mocno zakorzeniony na południu kraju. Używa go regularnie około 30% badanych, natomiast aż blisko 70% deklaruje jego znajomość. Innymi słowy: nawet jeśli sami nie rzucacie „ciućmokiem”, to z pewnością słyszeliście go nie raz – może od dziadka, może w szkole, a może na podwórku.

Co ciekawe, mapa zwraca uwagę na jeszcze jedną formę: „ciućma”. Choć rzadziej opisywana, budzi spore zainteresowanie badacza. Może być traktowana jako feminatyw, ale w wielu miejscach funkcjonuje po prostu jako wersja neutralna płciowo. To właśnie popularność „ciućmy” może tłumaczyć wysoki odsetek znajomości całej grupy tych słów.

Słownik etymologiczny polszczyzny potocznej PWN Adama Fałkowskiego odnotowuje oba wyrazy – „ciućmę” i „ciućmoka” – i podaje szeroki wachlarz znaczeń. A wszystkie one krążą wokół nieporadności, ociężałości, fajtłapowatości i braku zaradności. Krótko mówiąc: ciućmok to ktoś, kto sobie nie radzi, a do tego często jeszcze się nie stara.

Etymologia prowadzi nas jeszcze dalej – aż za południową granicę. Wskazuje bowiem na podobieństwa do wyrazów funkcjonujących w dialektach słowackich, czeskich, a nawet węgierskich. Morawskie ťuťmuť czy węgierskie tutyimutyi mają bardzo zbliżone znaczenia. To nie przypadek: gdy spojrzymy na mapę Świetlana, zasięg użycia „ciućmoka” pokrywa się z obszarami leżącymi blisko Czech, Słowacji i Węgier. Dominuje Górny Śląsk, Ziemia krakowska, zachodnie rubieże Ziemi sandomierskiej oraz Ziemia sieradzka.

Wyniki wskazują też na obecność słowa w miejscach bardziej odległych, ale to – jak zastrzega badacz – wymaga doprecyzowania. Czy to efekt wpływu znanej powszechniej „ciućmy”, czy może dowód na ekspansję regionalizmu? Odpowiedź poznamy zapewne przy kolejnych odsłonach językowych map.