Polskie atrakcje turystyczne - zamki średniowieczne

Zamki to jedna z głównych atrakcji turystycznych wielu małych miast, zawsze wzbudzają emocji i są chętnie odwiedzane przez turystów. Tym bardziej warto dowiedzieć się trochę na ich temat.

Zamki w Polsce budowano dość krótko, bo powstawały w okresie zaledwie 300 lat. Od 1230 roku liczy się czas, kiedy zaprzestano budowy grodów i zaczęto budować zamki obronne. Koniec budowy zamków to ok. 1530 roku, kiedy technika wojenna rozwinęła się na tyle, że zamki stały się trudne do obrony mimo rozbudowy i modernizacji w celu przystosowania do broni palnej i armat. Budowa zamku to dzieło, które w zasadzie nie miało końca, ponieważ ciągle je rozbudowywano, przebudowywano, powiększano, modernizowano, a w końcu remontowano jak każdą inną budowlę. W zasadzie żaden ze znanych zamków średniowiecznych nie ostał się w pierwotnej formie. Gdybyśmy mieli oceniać je tuz po wybudowaniu, to okazałoby się, że w wielu przypadkach są to niewielkie zamki z jednym domem mieszkalnym, murami obronnymi, często bez baszt i wież. Dopiero w późniejszych latach rozbudowywano je, aż zyskały kształt, który znamy dzisiaj. A i tak obraz jest zniekształcony, bo w wielu zamkach nie już ma zewnętrznego pierścienia murów za fosą lub parchamem.

Zamki budowano dość często na miejscu dawnych grodów, a więc zazwyczaj było to miejsce z naturalnymi walorami obronnymi, które łatwo można było poprawić. Budowano więc na wzgórzach jak np. zamek Bolczów lub zamek w Łagowie, nad urwiskiem jak zamek Chojnik lub Bolków, nad jeziorem jak w Swobnicy, na wyspie utworzonej przez odnogi rzeki jak w Słońsku. Budowa nad jeziorem lub nad rzeką miała swoje uzasadnienie, ponieważ łatwo było wówczas zasilić fosę, która stanowiła dużą przeszkodę dla atakujących. W późniejszych wiekach, od ok. XVII stulecia, niektóre zamki przebudowywano na pałace lub rodowe rezydencje, ale nie zawsze miało to uzasadnienie. Zamek obronny był raczej niewygodną budowlą do zamieszkania, a często budowany był w takim miejscu, że jego przebudowa niewiele poprawiała sytuację. Zamki więc często porzucano, budując wygodne pałace otoczone parkiem, nie dbając o walory obronne, które w tym czasie były już zbyteczne. Przykładem może być zamek Lenno we Wleniu, który został opuszczony prze kolejnego własciciela po wybudowaniu pałacu nieopodal.

Z czego budowano zamki? Pierwsze zamki z początków XIII wieku były budowlami drewnianymi z umocnieniami ziemno-drewnianymi. Później zaczęto budować murowane zamki, ale techniki wykonania były rożne. Zamki na Dolnym Śląsku budowano głównie z kamieni, naturalnych skał dostępnych zazwyczaj w pobliżu miejsca budowy. Obniżało to koszty budowy, chociaż czasem odbijało się na trwałości zamku. Podobnie budowano zamki Kazimierza Wielkiego z systemu „Orlich Gniazd”. Użycie materiałów miejscowych w tym przypadku odbiło się na trwałości tych zamków, które w znacznej części są w ruinie. Przykładem kamiennego zamku może być zamek w Będzinie, który powstał na wzgórzu, na którym od IX wieku istniał gród. W drugiej połowie XIII wieku książę Bolesław Wstydliwy zbudował kamienną wieżę ostatecznej obrony tzw. stołp. W połowie XIV wieku Kazimierz Wielki buduje zamek, który chronił od najazdu ze strony Czech. Zespół zamkowy składał się z zamku górnego z podwójnym pierścieniem murów i zamku dolnego. Obok zamku dziesięć lat później lokowano miasto. Od połowy XVI wieku zamek był niewykorzystywany i jego stan techniczny pogarszał się. Przez stulecia zamek był częściowo odbudowywany, niszczony, aż w końcu w 1834 roku przebudowany w formie neogotyckiej. Technika budowy murów to tzw. „opus emplectum”, czyli w tym wypadku układano zewnętrzna i wewnętrzną część murów z ociosanych kamieni, a środek wypełniano skalnym rumoszem zalanym zaprawą wapienną. Dzisiaj z zamku dolnego zostały tylko zarysy ścian, w zamku górnym urządzono muzeum. Więcej o zamku na stronie - https://discover.pl/zamek-w-bedzinie/.

Inaczej budowali Krzyżacy, a także książęta mazowieccy, którzy wzorowali się nieco na zamkach krzyżackich. Kiedy sytuacja w państwie krzyżackim ustabilizowała się, czyli ok. 1285 roku, Krzyżacy zaczęli budowę zamków murowanych z wypalanej cegły glinianej. Nie mogli użyć kamieni, bo nie było ich w dostatecznej ilości. Budowa z cegły wymagała co najmniej kilku lat przygotowań, wypalania dużej ilości cegieł. I wytworzenia innych materiałów. Budowa zamku była przemyślana i adekwatna do struktury organizacyjnej państwa. Zamki budowano w typie kasztelu z zamkniętym dziedzińcem. Duże zamki konwentualne i komturskie miały cztery skrzydła, zamki prokuratorskie, dwa lub trzy skrzydła, zamki mniej ważne, a więc strażnice graniczne, czy zamki wójta mogły mieć tylko jedno skrzydło mieszkalne. Rozkład pomieszczeń zamku krzyżackiego przystosowany był do potrzeb życia wojskowego i zakonnego. Na pierwszym pietrze była kaplica, która wg ówczesnego prawa był odrębną parafią, były pomieszczenia do narad, jedzenia, modlitwy, dla chorych, mieszkalne w tym odrębne dla komtura. Na parterze były pomieszczenia pomocnicze, zaś na drugim pietrze magazyn żywności i zbrojownia. Zamki krzyżackie rzadko były rozbudowywane, raczej dostosowywano je do broni palnej jak na przykład Malbork, gdzie wybudowano tzw. wał Plauena z basztami łupinowym. Przykładem dużego zamku komturskiego jest zamek w Gniewie (wiecej - https://discover.pl/zamek-w-gniewie/), największy zamek krzyżacki po lewej stronie Wisły. Budowę zamku w Gniewie rozpoczęto w 1290 roku i trwała ona 40 lat. W 1410 roku zamek został zajęty przez wojska polskie, później zwrócony Krzyżakom. Dopiero po wojnie trzynastoletniej ostatecznie przeszedł w ręce polskie i został siedziba królewskiego starosty. Jednym ze starostów był Jan Sobieski, przyszły król Polski, który na podzamczu zbudował pałac dla żony Marii Kazimiery.

Zamki są interesujące dla turystów, mają jakąś tajemnicę, która przyciąga. Bardzo lubią je dzieci, a o tym wiedzą zarządzający zamkami, kierując właśnie do dzieci znaczną część swojej oferty turystycznej. Zwiedzajmy zamki, korzystajmy z tej formy aktywnego wypoczynku, poznając nasz kraj.