PODBABIOGÓRZE ZNANE I NIEZNANE – dwór w Zembrzycach

W czasach przedrozbiorowych fragmenty, a nawet całe wsie znajdowały się w rękach szlacheckich i nosiły nazwę obszarów dworskich. Wieś składała się wówczas z dworu oraz podległych mu gospodarstw chłopskich. Mieszkańcy byli zobligowani do pracy na rzecz dworu (tzw. pańszczyzna). Taka właśnie forma własności ziemi panowała również na Podbabiogórzu. Jeden z obszarów dworskich znajdował się na terenie Zembrzyc.

Zembrzyce powstały w XIV wieku. Znajdowały się wówczas w księstwie oświęcimskim, a następnie oświęcimsko – zatorskim. Leżały na pograniczu, gdyż od Makowa będącego w granicach Korony wieś oddzielały: góra Mioduszyna na południu oraz rzeka Skawa na wschodzie. Z tego okresu pochodzi grodzisko na grzbiecie wzniesienia zwanego Zamkiem znajdującego się na północny – zachód od centrum Zembrzyc. Były to umocnienia o charakterze ochronnym i ostrzegawczym. Powstały na miejscu dawnego grodu z okresu kultury łużyckiej. Do dnia dzisiejszego widoczne są pozostałości wału oraz fosy o szerokości 3 m i głębokości do 2 m. Grodzisko jest wpisane do rejestru zabytków archeologicznych i było obiektem badań archeologicznych.

Początkowo niewielka osada szybko przekształciła się w prężnie rozwijającą się wieś. Pierwszym właścicielem był Jan Cieśliński. Następnie wielokrotnie dochodziło do zmiany właścicieli Zembrzyc. Byli to m.in. Wielopolscy, Lubomirscy, Małachowscy, czy Dembińscy. Po rozbiorach wieś przeszła w ręce Stanisława Ostrzeszowicza herbu Leliwa. To właśnie on wybudował dwór, który przetrwał do czasów współczesnych. Budowa rozpoczęła się w 1807 roku i trwała trzy lata. Budynek powstał w północnej części centrum. Został otoczony parkiem z niewielkim oczkiem. Od 1830 do 1890 roku rezydencja należała do Znamięckich, a następnie do Zofii Targowskiej. W 1895 roku sprzedała ją Habsburgom. W latach 30 – tych XX wieku nowi właściciele wynajęli dwór na ochronkę dla dzieci i biura Nadleśnictwa Jordanów. W 1938 roku rozparcelowali nieruchomości i sprzedali mieszkańcom. Po wojnie w budynku znajdowała się siedziba Nadleśnictwa Kalwaria, ochronka Caritasu oraz przedszkole. Od lat 90 – tych dawny dwór stał już pusty. Niszczejący zabytek wykupiło Caritas Archidiecezji Krakowskiej. Od 2005 roku rozpoczął się remont, który z jednej strony uratował dwór, ale z drugiej mocni przekształcił bryłę budynku. Obecnie znajdują się w nim warsztaty terapii zajęciowej dla osób niepełnosprawnych.

Dwór ma charakter klasycystyczny i wniesiony jest na rzucie wydłużonego prostokąta, frontem skierowany na zachód. Przed remontem był obiektem murowanym z cegły, otynkowanym, parterowym, podpiwniczonym, pokrytym dachem czterospadowym z desek zabezpieczonych papą. Budynek posiadał portyk z czterema kolumnami toskańskimi i trójkątnym frontonem. W czasie remontu usunięto kapitele kolumn, „zaostrzono” trójkątny szczyt wieńczący portyk, dodano okienka dachowe, zmniejszono otwory okienne parteru. Wymieniono tynki, stolarkę okienną oraz konstrukcję i pokrycie dachu. Wewnątrz wyburzono ścianki działowe, wymieniono podłogi i część stropów. Sklepienia piwnic pozostały kolebkowe, natomiast zamieniono stropy pomieszczeń parteru z drewnianych na masywne. Z kolei poddasze zaadaptowano pod część hotelową z 13 pokojami. Niestety nie zachował się kameralny, dworski park, który zastąpił ozdobny ogród. Dwór został wpisany na listę zabytków, niestety obecnie jest dostępny tylko z zewnątrz. Jednak będąc w Zembrzycach warto podejść zobaczyć ten cenny dla Podbabiogórza zabytek.

KB

BIBLIOGRAFIA

www.zabytek.pl

www.zembrzyce.pl

FOTOGRAFIE

Fot. 1. Dwór w Zembrzycach, 2015 rok, zdjęcie własne

Fot. 2,3. Wygląd dworu w przeszłości, źródło: www.fotopolska.eu