PODBABIOGÓRZE ZNANE I NIEZNANE - Rzeki

Jedną z cech charakterystycznych obszarów górskich jest bogactwo wód powierzchniowych. Nie inaczej jest na terenie Podbabiogórza. Sprzyjający klimat oraz liczne grzbiety górskie sprawiają, że sieć rzeczna jest wyjątkowo gęsta. Niesie to za sobą zarówno korzyści, jak i problemy dla miejscowej ludności. Z jednej strony większość mieszkańców nie ma problemu z dostępem do wody pitnej nawet w okresach bardzo suchych. Jednakże w czasie intensywnych opadów pojawiają się zagrożenia, a woda staje się żywiołem. Dotyczy to przede wszystkim rozległych dolin, gdzie może dojść do wystąpienia tzw. powodzi błyskawicznej.

Główną rzeką na terenie Podbabiogórza jest Skawa (długość: 96 km, powierzchnia zlewni: 1160 km2). Jej źródła znajdują się znacznie dalej na południu. Wypływa kilkoma potokami poniżej Przełęczy Spytkowickiej na wysokości ok. 680 m.n.p.m. Na terenie miejscowości Spytkowice źródłowe potoki łączą się w główny nurt rzeki. Dalej łagodnie meandruje wśród wzniesień Beskidu Żywieckiego. Dopiero od ujścia Bystrzanki staje się typową rzeką górską. Przełomem przedziera się między wschodnim krańcem Pasma Polic, a zachodnimi stokami góry Przykiec. Krajobraz urozmaica także czynny kamieniołom na Łysej Górze, u podnóża której płynie rzeka. Prąd ma bystry, ale zmienny. W korycie występują progi wodne, rumowiska, głazy i płycizny. Jest to jeden z najbardziej malowniczych odcinków biegu Skawy. Za Osielcem rzeka ponownie płynie zakolami, poszerza swoje koryto i zbiera wody z coraz większych dopływów. Na terenie Białki w miejscu zwanym Zwarką dochodzi do połączenia Skawy z jej największym dopływem – Skawicą. Następnie rzeka gwałtownie skręca na zachód i przedziera się wzdłuż południowych stoków Kamiennej Góry. To początek Makowskiej Doliny, która rozciąga się aż do ponownego skrętu rzeki tym razem na północ wzdłuż zachodnich stoków Mioduszyny. Tutaj rzeka diametralnie zmienia swój charakter. Przez centrum Makowa Podhalańskiego płynie jeszcze w uregulowanym korycie, jednak dalej znacząco poszerza się tworząc wielonurotwe koryto, którego szerokość dochodzi do 200 m. Występują w nim roztoki rozdzielone łachami*oraz liczne boczne nurty nie funkcjonujące w czasie niskich stanów wody. Poniżej Zembrzyc tuż za ujściem Paleczki, a następnie Tarnawki rzeka Skawa zasila wody niedawno powstałego, sztucznego zbiornika – Jeziora Mucharskiego. Wraz z końcem jeziora na zaporze w Świnnej Porębie rzeka wraca do swojego koryta. Dalej szeroko płynie pośród bezleśnych pagórków. W rejonie Wadowic i Zatora rzekę otaczają duże kompleksy stawów, które przyciągają różnorodne gatunki ptaków wodno – błotnych. Do Wisły uchodzi na wysokości ok. 225 m.n.p.m., powyżej wsi Smolice. Przed ujściem usypała pokaźny stożek napływowy w efekcie czego doszło do przesunięcia koryta Wisły na północ.

Największym dopływem Skawy jest już wspomniana wcześniej Skawica (23,3, km). Swoje źródła ma w Paśmie Babiogórskim na wysokości 1130 m.n.p.m. i powstaje z połączenia dwóch potoków – Jałowca i Jaworzyny. Jest rzeką typowo górską z dużymi spadkami, zmienną głębokością i szerokością. Wartko płynie przez tereny Zawoi i Skawicy pośród kamieńców, głazów, często po płytach litej skały. Dopiero na wysokości Białki jej charakter nieco łagodnieje. Koryto poszerza się, pojawiają się żwirowiska, a brzegi porasta bujny, nadrzeczny łęg. Rzeka uchodzi do Skawy nieopodal w miejscu zwanym „Zwarką”. Skawica częściowo jest objęta ochroną. Źródliska znajdują się w strefie ochronnej BPN. Władze makowskiej gminy planują utworzenie zespołu przyrodniczo – krajobrazowego „Skawica” na terenie Białki. Kolejnym ważnym dopływem Skawy jest Stryszawka (16,2 km). Wypływa na wysokości ok. 860 m.n.p.m. z północnych stoków Jałowca. W źródłowym odcinku spadek doliny wynosi aż 33 %. Po połączeniu z Lachówką w miejscowości Stryszawa płynie wąską doliną w kierunku wschodnim. Dno rzeki jest kamienisto – żwirowe, brzegi porastają wierzby. Na terenie Suchej Beskidzkiej rzeka jest uregulowana poprzez stare i nowe progi, kamienne opaski oraz inne typy umocnień. Ujście Stryszawki znajduje się w okolicach placu targowego. Wspomniane rzeki są lewymi dopływami Skawy. Największym prawym dopływem jest Paleczka (14,5 km), której źródła położone są 525 m.n.p.m w miejscowości Palcza. Następnie płynie w kierunku południowo – zachodnim przez Baczyn i Budzów, gdzie łączy się ze swoim głównym dopływem – Jachówką. Rzeka tworzy dosyć szeroką dolinę, którą oddziela Pasmo Koskowej Góry na południu od Pasma Chełma na północy. Uchodzi do Skawy w Zembrzycach. Dorzecze Paleczki nawiedziła katastrofalna powódź w 2001 roku. Żywioł poczynił olbrzymie zniszczenia w Jachówce, Budzowie i Zembrzycach. Oprócz wspomnianych trzech, głównych dopływów Skawę zasila wiele mniejszych potoków. Nazwy większości z nich związane są z okolicznymi miejscowościami. Warto wspomnieć o: Tarnawce – 11,2 km długości, ze źródłami na stokach Gronia Jana Pawła II w Beskidzie Małym. Przepływa przez wsie Tarnawa Górna i Dolna. Kolejna rzeka to Wieprzczanka – 8,2 km długości, która wypływa z południowych stoków Koskowej Góry i przepływa przez Wieprzec oraz Kojszówkę, a w dolnym biegu stanowi granicę między gminą Maków Podhalański, a gminą Jordanów. Z kolei Bystrzanka, której źródliska znajdują się na północno – zachodnich stokach Beskidu Orawsko – Podhalańskiego tuż pod grancą Wielkiego Europejskiego Działu Wodnego między zlewiskami Bałtyku i Morza Czarnego, przepływa przez Bystrą Podhalańską i uchodzi do Skawy na wysokości 427 m.n.p.m.

Podbabiogórskie rzeki i potoki tworzą różnorodny i silnie powiązany ze sobą ekosystem. Nadrzecznymi dolinami przebiegają korytarze ekologiczne, którymi przemieszczają się zwierzęta lądowe. Z kolei coraz czystsze wody stanowią siedlisko rzadkich ryb słodkowodnych takich jak: pstrąg potokowy, strzelba potokowa, lipień oraz głowacze. Jeszcze w połowie XX wieku Skawę i jej większe dopływy zamieszkiwał rak szlachetny, jednak katastrofalne zanieczyszczenie wód w latach 80 – tych i 90 – tych doprowadziło prawie do całkowitego wymarcia tego skorupiaka. Na szczęście wielomilionowe inwestycje w rozwój infrastruktury kanalizacyjnej, sprawiają że obecnie stan podbabiogórskich wód ulega ciągłej poprawie.

                                                                                                                                                                                                                            KB

BIBLIOGRAFIA:

www.pwn.pl

www.rzekipolski.info

www.malopolska.szlaki.pttk.pl

www.wedkarskiswiat.pl

FOTOGRAFIA:

Skawa w okolicy Jazów - Maków Podhalański, zdjęcie własne