Podbabiogórze znane i nieznane – Zapomniane tradycje świąteczne

Rok temu na łamach portalu sucha24.pl przybliżone zostały charakterystyczne zwyczaje bożonarodzeniowe rejonu Babiej Góry, które częściowo są nadal pielęgnowane. Bogactwo tutejszej kultury przejawiało się nie tylko w skali całego regionu, ale także w obrębie poszczególnych jego części. Mieszkańcy niektórych miejscowości tworzyli własne, unikatowe tradycje. Jednakże rozwój cywilizacyjny przyczynił się do ujednolicania kultury. Konsekwencją tego jest zanik regionalnych zwyczajów i przetrwanie tylko tych, które najsilniej zakorzeniały się w polskiej kulturze.

W niniejszym artykule postaram się przywrócić do życia unikatowe zwyczaje obecne na Ziemi Makowskiej jeszcze na przełomie XIX i XX wieku. Zostały one zebrane z różnych pism etnograficznych oraz książek dotyczących beskidzkiej kultury. Poniżej w formie cytatów zostaną przedstawione te najbardziej ciekawe obrzędy i przesądy:

Wigilia

O ścisłym związku duchów z cieniem osób żywych lub zmarłych świadczy przesąd, dość rozpowszechniony wśród naszego ludu (…), że „od czyjejś głowy największy cień pada na ścianie przy wieczerzy wigilijnej, ten najdłużej żyć będzie.” (z Makowa)

Powszechnie używają nożów, nożyczek, kłódek itp. żelaznych przedmiotów jako środka przeciw czarom i urokom. Przy wieczerzy w wigilię Bożego Narodzenia „kładą w Makowie żelazo na nogi, aby były twarde i aby się palce nie zbijały na kamieniach.”(…) „Kładą też żelazo pod stołem, aby krety ziemi nie psuły.” (Zabobony z Makowa. Zbiór atrop.
1891 XV 46 – 7)

„Przed drzwiami, któremi bydło przechodzi, wtykają nóż, aby je chronić od złego.”(…)
W innych stronach (Maków – Sucha) kładą noże, siekierę, tasak, przez co musi przejść bydło, aby miało zdrowe nogi. (Maków, Wł. Kosiński Etnogr. Z Galicji Zach. Mat. atrop.
1904 VII, 23)

Boże Narodzenie

Pozostałością „pogańskiego” kultu wody jest zwyczaj, przestrzegany do dziś w Polsce
(w okolicy Makowa) i na Rusi (Bojków), w dzień Bożego Narodzenia myć się w wodzie, wrzuciwszy do niej srebrny pieniądz, pierwotnie była to ofiarą celem uzyskania zdrowia „aby byli jak pieniądz zdrowi”. (U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą)

Po wróżbach „godnych” na Boże Narodzenie i Nowy Rok, oraz po splecionych niemi „Jędrzejówkach” zajmują poczesne miejsce wróżby związane z przelotem ptactwa. Następująca wróżba z lotu ptaków, przypominająca starożytne auspicja, przechowuje się między ludem polskim (z okolic Makowa). Wynosząc na dwór śmieci, których przez święta Bożego Narodzenia nie wymiatają, dziewczyna patrzy: „z której strony przyleci wróbel, z tej strony przyjdzie młodzieniec, a jeżeli wrona przyleci, to wdowiec”. (Wł. Kosiński)

Świętego Szczepana

Według tego, kto pierwszy w p. myślenickim* przyjdzie do chaty na „podchodkę” (podejście
z życzeniami zdrowia i szczęścia), jeżeli przybyły jest zdrów i wesoły, to spodziewają się zdrowia i wesołości przez cały rok, jeżeli zaś kaleką i pijakiem to go się co rychlej z domu pozbywają, bo zjawienie się jego „zapowiada domowi chorobę, wrzody i pijaństwo”.
(Wł. Kosiński)

*Maków przynależał w tym okresie do powiatu myślenickiego.

Inne wierzenia

Używał lud polski i ruski od wieków przeciw złym duchom i czarom, a do dziś dziewczęta wiejskie (w Iwoniczu i Makowie) opasują się bylicą, aby ich krzyże przez rok następny nie bolały. (U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą)

Bardzo ciekawym zwyczajem okresu świąt Bożego Narodzenia były
widowiska świąteczne odgrywane od św. Szczepana do Matki Boskiej Gromnicznej.
W czasie tym, dużą popularnością cieszyły się tzw: „Herody” („Chodzenie z Herodem”). Było to przedstawienie w formie dialogu, którego głównym bohaterem był król Herod oraz postacie: Huzara, Turka, Górala Maćka (ojca), Górala Staska (syna), Anioła i Żyda. Pokrewnym przedstawieniem do Herodów są tzw. „Staszki i Pastuszki”:

„Staszki są właściwością ludu makowskiego, a występuje w nich góral Staszek
 i Huzary. Pastuszki, bardziej od poprzednich rozpowszechnione, polegają na tem, że trzech chłopców, ubranych w czapki z kolorowego papieru i takież pasy, a z laskami w ręce, odgrywa role betlejemskich pastuszków, poczem wyśpiewują kolędy.” (LUD)

Istotną częścią teatru religijnego świąt Bożego Narodzenia był tzw. dramat „Dorota”, wzorowany na pieśni mówiącej o męczeństwie wspomnianej świętej. W odróżnieniu od pieśni ukazana była tylko ostatnia scena męczeństwa św. Doroty (jej ścięcie). Dodatkową sceną było męczeństwo św. Teofila. Widowisko „chodzenia z Dorotą” było bardzo popularne w Makowie i Kalwarii.

„Polega ono na tem, że kilku wiejskich chłopaków, odpowiednio przebranych: jako król, św. Dorota, Teofil, anioł, diabeł, obchodzi wieś, dając dramatyczne przedstawienie, którego treść stanowią cudowne dzieje męczeństwa tej świętej. Widowiska te (…) zawdzięczamy wpływom czeskim i słowackim” (LUD)

Warto uświadomić sobie, że wiele współczesnych kolęd jest pozostałością dawnych przedstawień wystawianych przez okoliczną ludność w okresie świątecznym. Do dziś wystawiane są również „jasełka” – przedstawienia charakterystyczne dla okolic Makowa Podhalańskiego oraz całego rejonu Babiej Góry.

Życzę zdrowych, spokojnych świąt Bożego Narodzenia. Pełnych rodzinnego ciepła oraz wzajemnej życzliwości, a także spełnienia marzeń w nadchodzącym Nowym Roku.

KB

BIBLIOGRAFIA:

Biegeleisen H., U kolebki; przy ołtarzu; nad mogiłą, 1929

LUD – pismo etnograficzne i folklorystyczne, organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.

Kosiński W., Zabobony z Makowa, 1891

ZDJĘCIA:

Fot. 1 – 2. Rynek makowski w zimowej oprawie, 2004 r., zdjęcie własne;

Fot. 3. Jasełka wystawiane w makowskim ZS, www.zsmakow.edu.pl;

Fot. 4. Kolędnicy z zespołu Babiogórzanie – Polana Makowska, www.silesiakultura.pl;

Fot. 5 – 7. Sanktuarium Królowej Rodzin w czasie świąt Bożego Narodzenia, zdjęcia własne.