Marian Bucała - Bene Merentes z Suchej Beskidzkiej

Z drewna potrafił wydobyć ludzi, historie i cały świat, który dziś już niemal zniknął. Drugi artykuł cyklu „Bene Merentes z Suchej Beskidzkiej” poświęcony jest Marianowi Bucale (1937–2020) – wybitnemu rzeźbiarzowi ludowemu, gawędziarzowi i pisarzowi z Suchej Beskidzkiej, twórcy charakterystycznych „bucałek”, w których zaklął pamięć o dawnych mieszkańcach Beskidów.

Marian Bucała 1937–2020

Gawędziarz, pisarz, wybitny rzeźbiarz ludowy z Suchej Beskidzkiej, stworzył własny styl w rzeźbie ludowej zwany „bucałkami”.

Marian Bucała urodził się 10 maja 1937 roku w Suchej Beskidzkiej (ówcześnie Suchej). Przez większość lat mieszkał na suskim osiedlu Bucałówka, gdzie stworzył wręcz magiczną i upiększoną własnym stylem samotnię twórczą, zwaną przez niego „Klimkową Kuźnią”¹. To niezwykłe miejsce było odzwierciedleniem jego wizji świata: wiele przedmiotów w domu ozdobił własnoręcznie rzeźbami lub płaskorzeźbami, m.in. karnisze w kształcie nietoperzy czy ławę, na którą zakrada się lis.

Jego życie było nierozerwalnie związane z lokalną tradycją i materiałem, który stał się jego znakiem rozpoznawczym – drewnem, a dokładnie brzozą. Jak sam artysta wspominał, z korzeni i patyków strugał już od dziecka. Jednak prawdziwe spotkanie z rzeźbieniem i sztuką profesjonalną nastąpiło dopiero na plenerach artystycznych². Momentem przełomowym, który ukształtował jego późniejszą twórczość, była fascynacja dziełami Jędrzeja Wowry, słynnego beskidzkiego świątkarza³.

Od 1969 roku Marian Bucała zaczął konsekwentnie tworzyć własny, rozpoznawalny styl, który zyskał nazwę „bucałki”. Cechą fundamentalną tego stylu jest wykorzystanie naturalnego kształtu drewna brzozowego, z zachowaniem części kory, sęków i naturalnych deformacji materiału. Sam artysta nazywał swoje dzieła „zimorodkami beskidzkimi”, podkreślając ich dzikość i zakorzenienie w lokalnym krajobrazie, choć powszechnie przyjęła się jednak zewnętrznie nadana nazwa „bucałki”.

„Bucałki” stanowią niezwykle ekspresyjne i dynamiczne opowieści rzeźbiarskie, które opisują i przywołują dawny, znikający świat mieszkańców Beskidów, doskonale znany twórcy. W jego pracach odnajdziemy ikoniczne postacie: beskidzkich dziadów w kapotach, strudzonych pasterzy, muzykantów, stare kobiety niosące chrust, baby w chustach idące na jarmark czy zapomniane już krowiarki. Styl Bucały szybko zyskał uznanie i doczekał się wielu naśladowców i kontynuatorów.

Jego podejście do rzeźbienia najlepiej oddają jego słowa:
Gdy patrzę na drzewo, czasami widzę postać mojej przyszłej rzeźby, trzeba ją tylko uwolnić… Te rzeźby to są te nase ludzie, obojętnie czy ze Stryszawy, Suchej czy Budzowa – tacy byli. Ja tak zapamiętałem tych, wśród których się wychowałem⁴.

Dorobek Mariana Bucały wykracza poza małe formy figuralne o tematyce świeckiej. Artysta był także autorem wielu dużych rzeźb, m.in. przed budynkiem PTTK „Oddział Ziemi Babiogórskiej” oraz przy Szpitalu w Suchej Beskidzkiej im. dr. Jana Gawlika⁵. Wykonał również obelisk upamiętniający 1000-lecie przyjęcia chrztu przez Polskę w Chobocie oraz formę orła lotniczego do obelisku upamiętniającego lotników amerykańskich w Zygodowicach.

Choć Bucała rzadko sięgał po tematy religijne, jego talent znalazł również zastosowanie w sztuce sakralnej. Stworzył m.in. Drogę Krzyżową oraz rzeźbiony wystrój wnętrza drewnianego kościółka w Obroczy w gminie Zwierzyniec. Rzeźbił także kapliczki drewniane, w których wyraźnie widać inspiracje pracami Jędrzeja Wowry.

Marian Bucała brał udział w licznych konkursach i wystawach zarówno w Polsce, jak i poza jej granicami. Jego prace były prezentowane w wielu miejscowościach, m.in. w Wadowicach, Bielsku-Białej, Gołuchowie, Stryszawie, Suchej Beskidzkiej, a także w słynnej „Piwnicy pod Baranami” w Krakowie. Prace artysty wystawiane były również poza granicami Polski, m.in. w Chicago i Sztokholmie. Jego dzieła można odnaleźć w zbiorach prywatnych kolekcjonerów na całym świecie, m.in. w USA, Niemczech, Nikaragui, Argentynie i Austrii.

Rzeźby twórcy z Suchej Beskidzkiej weszły do stałych kolekcji muzealnych w Polsce, m.in.:
– Muzeum Śląskiego w Katowicach,
– Muzeum Miejskiego Suchej Beskidzkiej,
– Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie.

Bardzo bogaty zbiór rzeźb suskiego artysty znajduje się w Ośrodku Kultury Leśnej w Gołuchowie (ponad 80 prac)⁶.

Twórczością Bucały interesowało się szerokie grono badaczy – etnografów, historyków sztuki i kulturoznawców, w tym Antoni Kroh, dr Zbigniew Biały, prof. Włodzimierz Hodys oraz prof. Tadeusz Paleczny. Pierwsza informacja o artyście w publikacji zwartej ukazała się w 1979 roku w pracy Antoniego Kroha pt. *„Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich”*⁷.

Marian Bucała nie tylko utrwalał dawny świat w drewnie, ale opisywał go również w nowelach pisanych gwarą, nadając opowieściom swój niepowtarzalny, indywidualny styl. W 2020 roku, z inicjatywy Michała Kołacza, ukazał się pierwszy zbiór tych opowieści pt. *„Zimorodki Beskidzkie”*⁸. Muzeum Miejskie Suchej Beskidzkiej, aby ocalić ustne dziedzictwo twórcy, podjęło także inicjatywę zebrania jego gawęd i opowieści, które spisał – we współpracy z Muzeum – Dariusz Gorycki.

Poza działalnością artystyczną Bucała był aktywnym działaczem społecznym – należał do Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Indywidualnego Rzemiosła „Solidarność”⁹ oraz był członkiem Bractwa Zbójników spod Babiej Góry. Z własnej inicjatywy był pomysłodawcą i wykonawcą mosiężnej tablicy poświęconej Marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu, którą wmurowano na budynku dawnego magistratu w Suchej Beskidzkiej.

Za swoje wybitne osiągnięcia został uhonorowany licznymi nagrodami:
– KAMENA – nagroda Burmistrza Miasta Sucha Beskidzka za osiągnięcia w dziedzinie twórczości artystycznej i upowszechniania kultury w kategorii Twórca Kultury (2017),
– Nagroda Starosty Suskiego za osiągnięcia w dziedzinie twórczości artystycznej, upowszechniania kultury i ochrony dziedzictwa kulturowego (2017),
– Laur Babiogórski stopnia szczególnego, przyznany przez Stowarzyszenie Gmin Babiogórskich za utrwalanie i propagowanie dziedzictwa kulturowego (2017).

Marian Bucała zmarł w 2020 roku w Suchej Beskidzkiej. W 2023 roku Muzeum Miejskie Suchej Beskidzkiej zorganizowało retrospektywną wystawę jego prac pt. *„Marian Bucała – przeszłość zaklęta w drewnie”*¹⁰.

Andrzej Peć

Bibliografia i materiały:
Bucała M., Zimorodki beskidzkie, Sucha Beskidzka–Kraków 2020.
Kroh A., Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979.
Semik S. N., Wysmołek G., Gdy patrzę na drzewo, czasami widzę postać mojej przyszłej rzeźby, trzeba ją tylko uwolnić…, „Ziemia Suska”, numer lipiec–sierpień 2017 (251–252).
Seweryn T., Świątkarz-powsinoga, Warszawa 1963.
Materiały zgromadzone w zasobach Muzeum Miejskiego Suchej Beskidzkiej, w tymzebrane w ramach przygotowania wystawy czasowej pt. „Marian Bucała – przeszłość zaklęta w drewnie”.
Materiały z badań terenowych autora.