Historia Tarnawy: początki, kolonizacja i nazwa wsi

            Były to czasy sięgające początków historii Tarnawy (dzisiaj Tarnawy Dolnej) tj. I połowy XIV wieku. Wzniesienia miejscowości pokrywał wtedy gęsty las świerkowy i jodłowy, a doliny porośnięte były puszczą złożoną z dębów, buków oraz różnych krzewów. W lasach żyło mnóstwo jeleni, saren, rysiów, dzików, lisów i zajęcy. W puszczy zaś często wyły wilki i rozlegały się donośne ryki niedźwiedzi. Tereny obfitowały też w kuropatwy, bażanty, kwiczoły oraz cietrzewie. Małe rzeczki i strumienie wypełniały pstrągi, brzany, łososie, jelce a także okonie. Śpiew różnorodnego ptactwa, przede wszystkim skowronków, rudzików, świergotek, pliszek, kosów, kwiczołów, szpaków, wróbli, wron powodował, że okolica stawała się jeszcze piękniejsza i radośniejsza.

            Nic więc dziwnego, że na te obszary wędrowała ludność z Mucharza i innych miejscowości, aby polować na zwierzynę oraz łowić ryby. Gdy już wędrowcy napełnili nimi tobołki, wracali z powrotem do swoich siedzib. Przybył tutaj również Stanisław, który mieszkał u jednego z gospodarzy mucharskich. Zachwycony urokiem miejsca postanowił w puszczy zbudować dom i osiąść tu na stałe. Siekierą ścinał w trudzie modrzewiowe i świerkowe drzewa, aby wykonać z nich bale. Następnie układał je jeden na drugim i łączył klamrami. Otwory powstałe między balami wypełniał trawą i mchem. Dach pokrył słomą, którą podarował mu gospodarz z Mucharza. Wkrótce założył rodzinę i przez długie lata żył szczęśliwie z żoną oraz z czterema synami.

            Tereny obecnej Tarnawy i okolic należały od zamierzchłych czasów do księcia oświęcimskiego Jana I Scholastyka. W XIV wieku książę podarował ziemie te niejakiemu Żegocie z Bieńkowic, który widząc poczynania Stanisława, przeprowadził tam akcję kolonizacyjną. Takie były początki Tarnawy zwanej nową ziemią.

            Przybywający tutaj osadnicy zastali obszar porośnięty tarniną i kolczastymi krzewami, toteż aby uprawiać ziemię, musieli najpierw oczyścić zajęte tereny. Ludzie pomagali sobie nawzajem. Trud, jaki trzeba było włożyć, aby usunąć tarninę, opłacił się, ponieważ pola dały obfite plony. Mieszkańcy od tarnin nazwali swoją wieś Tarnawą. Niektórzy twierdzą, iż nazwa Tarnawa, pochodzi od familii Tarnowskich, właścicieli Suchej i Tarnawy. Jednak takie rozumowanie wyklucza fakt, że Tarnowscy zarządzali tymi dobrami dopiero w 1922 roku.

            Przez miejscowość przepływa maleńka rzeczka Tarnawka. W jej korycie na Pustkach kąpały się niegdyś według legendy wodne boginki. Miały długie zielone włosy i wyłupiaste czarne oczy. Atakowały szczególnie bezbronne dzieci, kusząc je najpierw różnymi śmiesznymi zabawkami, które świeciły. Przekonanych do siebie, boginki porywały i zamieniały w wodne potwory. Dlatego nawet dzisiaj rzadko tam można spotkać dzieci bez opieki dorosłych.

            Znacznie później, bo pod koniec XVI stulecia powstała Tarnawa (obecnie Tarnawa Górna), w ramach akcji osiedleńczej, prowadzonej przez Komorowskich w Suchej, obejmującej tereny położone wokół Leskowca – 922 m. Miejscowość znana jest też z innych nazw: „Rec”, „Redz”, lub „Retsz”. Określenia te wywodzą się najprawdopodobniej od nazwy kopalni rudy żelaza, która mieściła się na wzgórzach Tarnawy Górnej, zwanej Snuskami lub Pod Jaworem. Kopalnia zatrudniała okolicznych  mieszkańców. Stanowiła jedyną możliwość zarobkowania na tym obszarze. Górnicy rudę odwozili końmi do Suchej. Praca była bardzo uciążliwa. Po jej zakończeniu pracownicy często odpoczywali  i modlili się przy małej, przydrożnej kapliczce, która w 1916 roku została rozbudowana przez miejscową ludność.

            Pod koniec XVII wieku Anna Konstancja z Lubomirskich Małachowska, rządząca w tak zwanym „państwie suskim”, do którego należała też Tarnawa, przeprowadziła reformę administracyjną państwa. W jej wyniku Rec (Tarnawa Górna) włączono do gromady Tarnawa, skupionej wokół starszej miejscowości (obecnie Tarnawa Dolna). Później, aby odróżnić od siebie dwie odrębne wioski, o tej samej nazwie Tarnawa, nazwano je Tarnawą Dolną i Tarnawą Górną.