EMIL ZEGADŁOWICZ – ZWANY PIEWCĄ BESKIDÓW

Poeta, prozaik, dramatopisarz, historyk, konserwator sztuki, organizator życia artystycznego, człowiek niezwykle towarzyski, znany i lubiany w kręgu artystów.

            Szczególnym uczuciem darzył wieś beskidzką. Lubił jej prostotę i regionalizm zawarty m.in. w tradycjach oraz obrzędach. Zachwycał się pięknem beskidzkiej przyrody. W domu rodzinnym znajdującym się w Gorzeniu Górnym pod Wadowicami napisał prawie wszystkie swoje utwory. Przez całe życie gromadził tam zbiory książek, obrazów, rzeźb, grafik i rękopisów, tworząc reprezentatywną kolekcję sztuki XX- lecia międzywojennego. Był też jednym z twórców polskiego ekspresjonizmu oraz współtwórcą grupy literackiej „Czartak”. Należał także do grupy „Zdrój”.

            Przyszedł na świat 20 lipca 1888 roku w Bielsku. Jego ojciec Tytus Zegadłowicz przybył z Ukrainy do Wadowic. Tutaj zawarł związek małżeński z Elżbietą Kaiszar, której rodzice przywędrowali do Wadowic z Pragi. Tytus był profesorem wadowickiego gimnazjum. Zamieszkał wraz z rodziną w Gorzeniu Górnym pod Wadowicami, w zakupionym tam dworku wraz z ogrodem, polem i łąkami. W 1908 roku po śmierci rodziców majątek ten przejął Emil Zegadłowicz.

            Przyszły beskidzki poeta najpierw uczył się w miejscowym gimnazjum. Następnie w latach 1906 – 1911 naukę kontynuował na Uniwersytecie Jagiellońskim, studiując polonistykę, germanistykę i historię. Po ukończeniu uniwersytetu wyjechał do Wiednia i Drezna. Tam podjął studia z zakresu historii i etyki. Po powrocie z zagranicy do kraju objął obowiązki nauczyciela wadowickiego gimnazjum. 27 lipca 1915 roku ożenił się z Marią Olimpią Kurowską. Wraz z żoną wychował dwie córki Atessę i Elżbietę. Tego samego roku został powołany do służby w wojsku austriackim. Jednak ze względu na zły stan zdrowia, władze wojskowe zwolniły go wkrótce, z wypełniania tego obowiązku. Począwszy od 1916 roku przez 3 lata zajmował się gospodarowaniem  w swym majątku w Gorzeniu Górnym. W latach 1919 – 1921 podjął pracę w Ministerstwie Sztuki i Kultury za namową ówczesnego ministra Zenona Przesmyckiego. Najpierw pełnił funkcję referenta, a później kierownika Wydziału Literatury.

            Od 1917 roku współpracował z grupą ekspresjonistyczną „Zdrój”. Współtworzył czasopisma literacko – kulturowe: „Ponowa” w latach 1921 – 1922 oraz „Czartak” w latach 1922 – 1928.

            Emil Zegadłowicz od roku 1927 do 1932 przebywał w Poznaniu. Tam piastował funkcję kierownika literackiego Teatru Polskiego. Był też doradcą Księgarni św. Wojciecha oraz kierownikiem działu literackiego miejscowej rozgłośni radiowej.

            W latach 1933 – 1934 pracował w Konserwatorium Muzycznym w Katowicach, gdzie prowadził ze studentami zajęcia z historii sztuki. Objął również posadę kierownika Teatru Polskiego funkcjonującego w tym mieście.

            Stałym miejscem pobytu poety był zawsze Gorzeń Górny. Tutaj w 1933 roku zorganizowano mu Jubileusz 25 – lecia pracy literackiej.

            Zegadłowicz w latach 1933 – 1935 współpracował z sanacyjnym Związkiem Młodzieży Ludowej. W 1934 roku redagował czasopismo związkowe pt. „Wieś” wydawane w Krakowie. 3 lata później nawiązał kontakt z redakcją „Dziennika Popularnego”. Brał udział w Zjeździe Pracowników Kultury we Lwowie.

            W następnych latach uczestniczył w licznych akcjach wymierzonych przeciw faszystom. Początki okupacji hitlerowskiej pisarz spędził w Gorzeniu Górnym. Z powodu choroby musiał wyjechać na leczenie do Sosnowca, gdzie zmarł 24 lutego 1941 roku.

            Emil Zegadłowicz zadebiutował w 1908 roku w Krakowie zbiorem wierszy pt. „Tententy”. Wspólnie z nim tworzyli go: Władysław Orłowski (W. Zabiełło) i Władysław Topór. W tym samym roku ukazało się osobne wydanie tylko jego poezji w zbiorze zatytułowanym „Droga życia”. 2 lata później opublikował tomik poezji pt. „Nad rzeką”. W 1919 roku wydany został następny zbiór wierszy zatytułowany „Imagines”, na który złożyły się utwory pisane przez Zegadłowicza w latach 1910 – 1915.

            Duży rozgłos przyniosły mu ballady „Powsinogi beskidzkie” z 1923 roku. Są to stylizowane utwory zawierające elementy sztuki ludowej z wykorzystaniem gwary. Stanowią pochwałę dla ciężkiej, użytecznej pracy na wsi. W 1928 roku tom został poszerzony o następne prace.

            Większość dzieł Zegadłowicza zostało opublikowanych w wadowickiej oficynie Franciszka Foltina. Są nimi:

Ballady. 6 ballad z poematu „Dziewanny”, 1920r. Dziewanny. 6 ballad wtórnych, 1921r. Kolędziołki Beskidzkie, 1923r. NIAM, NIAM, Antologia poezji murzyńskiej, 1923r. Powsinogi Beskidzkie. 6 ballad z tomu „Dziewanny”, 1923r. Wielka nowina w Beskidzie. 6 ballad z poematu „Wielka Nowina”, 1923r. Zielone Święta. Poezje i medytacje, 1923r. Ballada o Wowrze..., 1924r. Kantyczka Rosista. Poemat, 1924r. Lampka Oliwna. Tragedia w III aktach, 1924r. Nawiedzeni. Misterium balladowe w III aktach, 1924r. Noc Św. Jana Ewangelisty. Misterium balladowe w 7 sferach, 1924r. Przyjdź Królestwo Twoje. Poemat, 1924r. Gody Pasterskie w Beskidzie „Wielkiej Nowiny” część druga, 1925r. Żywot Mikołaja Srebrempisanego, 1927 – 1935.

Dzieło napisane zostało przez Zegadłowicza w Gorzeniu Górnym w latach 1925 – 1928. Składa się z 4 części zatytułowanych: „Godzina przed jutrznia”, „Spod młyńskich kamieni”, „Cień nad falami” i „Zmory”. Kronika z zamierzchłej przeszłości.

Czarny dzień. Poemat, 1935r. Pokój dziecinny. Dramat, 1936r.

            Zegadłowicz napisał także prace „Motory”, „Podkowa na progu”, wydane we Florencji, „Widma wskazówek”, opublikowane w Poznaniu, „Dramaty” część 1 i 2 wydane w Szamotułach w 1932 roku. 7 lat później ukazała się powieść pt. „Martwe morze”, a w 1940 roku „Domek z kart”, dramat demaskujący klęskę wrześniową.

            Pisarz był też autorem przekładów m.in. Fausta Goethego część 1 i 2, w latach 1926 – 1927.

                                                                                                                    Kazimierz Surzyn

Źródła:

Życiorys i pamiątki po E. Zegadłowiczu. Muzeum Emila Zegadłowicza w Gorzeniu Górnym. Dzieła E Zegadłowicza. Biblioteka w Wadowicach.