Dzień Samorządu Terytorialnego. 36 lat lokalnej demokracji, która zmieniła Polskę

27 maja w całej Polsce obchodzony jest Dzień Samorządu Terytorialnego — święto upamiętniające pierwsze w pełni wolne wybory samorządowe, które odbyły się 27 maja 1990 roku. Był to jeden z najważniejszych momentów w historii współczesnej Polski i symboliczny początek budowy demokratycznego państwa opartego na decentralizacji władzy i realnym wpływie mieszkańców na sprawy lokalne.

To właśnie wtedy po latach centralnie sterowanego systemu PRL mieszkańcy po raz pierwszy mogli samodzielnie wybierać swoich przedstawicieli do władz lokalnych. Reforma samorządowa z 1990 roku przywróciła gminom niezależność, własny majątek oraz możliwość samodzielnego decydowania o rozwoju miejscowości, inwestycjach czy lokalnych potrzebach mieszkańców.

Dziś trudno wyobrazić sobie funkcjonowanie państwa bez samorządów. To właśnie gminy, powiaty i województwa odpowiadają za ogromną część spraw najbliższych mieszkańcom — od dróg lokalnych, szkół i transportu publicznego po kulturę, sport, ochronę zdrowia czy gospodarkę komunalną.

Przez ostatnie ponad trzy i pół dekady polskie miasta i wsie przeszły ogromną przemianę. Powstały tysiące kilometrów nowych dróg, sieci kanalizacyjne, nowoczesne szkoły, hale sportowe, centra kultury i miejsca rekreacji. W wielu regionach to właśnie samorządy stały się siłą napędową lokalnego rozwoju i skutecznego wykorzystywania funduszy europejskich.

Dzięki decentralizacji mieszkańcy zyskali także większy wpływ na decyzje podejmowane w ich najbliższym otoczeniu. Konsultacje społeczne, budżety obywatelskie czy lokalne inicjatywy sprawiły, że samorządność stała się praktyczną szkołą demokracji.

Obecnie samorząd terytorialny w Polsce funkcjonuje na trzech poziomach. Podstawową jednostką pozostaje gmina, odpowiedzialna za najbliższe mieszkańcom zadania lokalne. Nad nią funkcjonują powiaty oraz województwa samorządowe, które odpowiadają za zadania o większym zasięgu regionalnym.

W całym kraju działa dziś 2477 gmin, 314 powiatów, 66 miast na prawach powiatu oraz 16 województw. To ogromna sieć lokalnych wspólnot i instytucji, które każdego dnia odpowiadają za funkcjonowanie państwa „najbliżej ludzi”.

W Małopolsce samorządy odgrywają szczególnie ważną rolę w rozwoju infrastruktury, turystyki, ochrony środowiska oraz komunikacji regionalnej. Również w powiecie suskim lokalne samorządy od lat inwestują w drogi, edukację, bezpieczeństwo czy rozwój sportu i kultury.

Choć samorząd terytorialny uznawany jest za jeden z największych sukcesów polskiej transformacji ustrojowej, ostatnie lata przyniosły także wiele dyskusji dotyczących relacji pomiędzy władzami centralnymi a samorządami.

Przedstawiciele samorządów wielokrotnie zwracali uwagę na rosnącą centralizację części kompetencji oraz problemy finansowe wynikające ze zmian podatkowych i rosnących kosztów funkcjonowania lokalnych instytucji. Jednocześnie ostatnie kryzysy — pandemia COVID-19 czy pomoc uchodźcom po wybuchu wojny w Ukrainie — pokazały, jak ogromną rolę odgrywają samorządy w reagowaniu na sytuacje nadzwyczajne.

Coraz częściej mówi się więc o potrzebie dalszego wzmacniania lokalnej demokracji i większej współpracy pomiędzy administracją rządową a samorządową.

Dzień Samorządu Terytorialnego jest przede wszystkim świętem ludzi, którzy każdego dnia pracują na rzecz swoich małych ojczyzn — wójtów, burmistrzów, radnych, urzędników, działaczy społecznych i wszystkich osób zaangażowanych w rozwój lokalnych wspólnot.

To dzięki ich codziennej pracy zmienia się otoczenie mieszkańców, rozwijają się miasta i wsie, a lokalne społeczności mogą realnie wpływać na kierunek rozwoju swoich regionów.

Po 36-ciu latach od pierwszych wolnych wyborów samorządowych jedno pozostaje niezmienne — prawdziwa demokracja zaczyna się najbliżej mieszkańców.