70. ROCZNICA WYZWOLENIA PODBESKIDZIA

Tereny Podbeskidzia zostały wyzwolone spod okupacji hitlerowskiej przez oddziały IV Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej, który powstał 5 sierpnia 1944 roku, pod ogólnym dowództwem generała armii Iwana Pietrowa. Główną siłą uderzeniową mającą zasadniczy udział w dziele wyzwolenia Podbeskidzia, stanowiła 38. armia ogólnowojskowa, dowodzona przez generała pułkownika Kiriłła Moskalenkę. Drugą potężną jednostką operacyjną była 1. armia gwardii, którą kierował generał pułkownik Andriej Greczko.

Z IV Frontem Ukraińskim współdziałała 60. Armia I Frontu Ukraińskiego, pod dowództwem generała pułkownika Pawieła Kuroczkina. 6 kwietnia 1945 roku włączono ją bezpośrednio do IV Frontu Ukraińskiego. Czerwonoarmistów wspierała 8. armia lotnicza kierowana przez generała pułkownika Wasilija Żdanowa. Akcje zbrojne skierowane przeciw hitlerowcom prowadzili także wtedy polscy i radzieccy partyzanci.

Wojska radzieckie nacierały na Podbeskidzie z wielkim rozmachem, rozbijając jednostki hitlerowskie i wyzwalając jego tereny spod ich okupacji. Niemiecki generał Friedrich Mellenthin w swoich pamiętnikach napisał m.in. „... Rosyjskie natarcie rozwijało się z niebywałą siłą i gwałtownością. Stało się oczywiste, że ich naczelne dowództwo całkowicie opanowało technikę organizacji natarcia ogromnych armii zmechanizowanych. Niepodobna opisać wszystkiego, co zaszło między Wisła a Odrą w pierwszych miesiącach 1945 roku. Niczego podobnego nie znała Europa od czasów upadku Imperium Rzymskiego...” Oprócz znakomitego sprzętu bojowego sowieci odznaczali się niezwykłym hartem, skutecznością, walecznością, doświadczeniem w prowadzeniu wojennych zmagań.

Żołnierze 60. Armii I Frontu Ukraińskiego już 21 stycznia 1945 roku wkroczyli do Babic, które dwa dni później oswobodzili.

Oddziały wojskowe IV Frontu Ukraińskiego, przybyły na obszar Podbeskidzia, w dniu 23 stycznia 1945 roku. Tego dnia 38. armia oswobodziła Budzów oraz Zembrzyce.

Front w Zembrzycach uformował się na linii Skawy. Trwał sześć dni. Walki między żołnierzami niemieckimi i sowieckimi były bardzo zacięte. Prowadzono je przy użyciu artylerii. Okoliczna ludność w czasie działań wojennych schroniła się w Marcówce. Zniszczenia i starty w ludności były niewielkie. Wiadomo jedynie, iż w Zembrzycach spaliły się stodoły koło Wójta i na ulicy Kolejowej. Zginęła czteroosobowa rodzina Żaków. Rosjan zabitych podczas walk przewożono na plac przykościelny i tam chowano. Po wojnie zostali oni ekshumowani, a ich ciała złożono w zbiorczej mogile w Wadowicach. Po wyparciu Niemców przez Sowietów z Zembrzyc, mieszkańcy powrócili do swoich domów. Wiele z nich było splądrowanych i obrabowanych przez żołnierzy radzieckich.

1 armia gwardii 23 stycznia wyparła nazistów z Rudnika i Sułkowic. 24 stycznia 1945 roku jednostki 38. Armii IV Frontu Ukraińskiego wyzwoliły Kalwarię Zebrzydowską, Lanckoronę, Łękawice w powiecie wadowickim, Przytkowice, a także Skawce. W tym dniu 1 armia gwardii przyniosła wolność Śleszowicom oraz Tarnawie Dolnej i Tarnawie Górnej. W walkach wsławiła się m.in. 242 dywizja piechoty górskiej, dowodzona przez generała majora Wiktora Lisinowa.

W wyniku potężnego uderzenia 38. Armii IV Frontu Ukraińskiego, 25 stycznia 1945 roku, wyparto hitlerowców ze Stryszowa, Jaroszowic, Kleczy Dolnej, Krzeszowa i Ryczowa. W tym czasie 1 armia gwardii oswobodziła Las oraz Ślemień.

W rejon Brzeźnicy weszła 60. Armia I Frontu Ukraińskiego, dokonując jej wyzwolenia 26 stycznia 1945 roku. Następnego dnia przyniosła wolność: Brzeszczom, Oświęcimiowi, Jaroszowicom, Osiekowi i Zatorowi.

Z kolei 38. armia stosując taktykę okrążenia wyzwoliła, 26 stycznia 1945 roku Tomice, 27 stycznia: Mucharz, Przeciszów, Wadowice, Wieprz i Wilamowice. W toku dalszych walk prowadzonych przez Sowietów z 38. armii, Niemcy musieli oddać kolejne miejscowości, 28 stycznia tj.: Andrychów, Kęty, Bujaków, 29 stycznia: Czaniec, Kaniów, Kobiernice, Kozy, Lipnik, Osielec, Juszczyn.

Działania wojenne 1. armii gwardii zmusiły Niemców do ustąpienia, 28 stycznia 1945 roku z Makowa Podhalańskiego, 29 stycznia z: Porąbki, Sidziny, Jordanowa, Spytkowic i z Suchej Beskidzkiej. 30 stycznia ze: Stryszawy, Lachowic, Białki, Skawicy, a także z Zawoi.

Rosjanom udzielali wydatnej pomocy partyzanci. 22 i 23 stycznia 1945 roku bataliom „Surowiec” z 23. Dywizji Piechoty Armii Krajowej, pod dowództwem Gerarda Woźnicy ps. „Hardy”, toczył walki w rejonie Budzów – Jachówka – Maków. Bardzo prężnie działał też oddział Armii Krajowej „Chełm”, dowodzony przez por. Tadeusza Mazurkiewicza ps. „Boruta”. 26 stycznia 1945 roku rozbił on sztab 558. Pułku Piechoty Niemieckiej, który stacjonował w folwarku w Wieprzcu. W akcji tej oddziałowi „Chełm” pomocy udzieliła grupa pięciu partyzantów radzieckich, dowodzona przez starszego lejtnanta Konstantina „Żuka”, przy czym dwóch oficerów z tej grupy należało do oddziału „Walka” ppłk. Mikołaja Kazina „Kalinowskiego”. W czasie zmasowanego ataku oddział „Chełm” zdobył cenne dokumenty, dotyczące fortyfikacji polowych i usytuowania pól minowych w okolicy, które następnie przekazał dowództwu radzieckiemu, Dzięki nim opracowano nową taktykę prowadzenia działań wojennych na tym obszarze. Umiejętne rozmieszczenie przez żołnierzy radzieckich desantu czołgowego i artylerii, pozwoliło rozbić zarówno pozycje ogniowe Niemców, jak również wozy ewakuacyjne. Hitlerowcy zmuszeni zostali do wycofania się z Makowa Podhalańskiego i okolic.

Nad Suchą jesienią 1944 roku przeleciała eskadra radzieckich samolotów, które zrzuciły kilka bomb na teren stacji kolejowej. Spowodowało to olbrzymi popłoch wśród hitlerowców. Wcześniej Niemcy zbudowali strażnicę u stóp stoku Drwalowa, na tzw. Dolinie, aby wzmocnić kontrolę nad okolicą. Miejscowa ludność została wykorzystana przez nazistów do kopania umocnień obronnych w rejonie Makowa i Suchej, od góry Jasień do Skawy i dalej przez pola plebańskie, wzdłuż granicy pomiędzy Grzechynią a Suchą oraz Pasmem Jałowieckim. Zbudowano też betonową zaporę przeciwczołgową. Zarówno okopy jak też zapora okazały się zbędne.

Sowieci atakowali od północy. Najpierw 23 stycznia 1945 roku opanowali Zembrzyce. Zaciekłe walki między armią radziecka, a niemiecką toczyły się na Makowskiej Górze. Niemcy otoczyli ją tak, że przez tydzień nie mogli z niej zejść Rosjanie. Pozwoliło to na wycofanie się pozostałym jednostkom hitlerowskim szosą Nowy Sącz – Chabówka – Jordanów – Sucha. W natarciu na Suchą Rosjanie użyli katiuszy. Najbardziej ucierpiała wtedy Błądzonka. 29 stycznia 1945 roku Niemcy wycofali się pod naporem Rosjan. Zwycięska armia sowiecka wkroczyła do Makowa i Suchej. Mieszkańcy cieszyli się z oswobodzenia ich małych Ojczyzn. Była radość, a również i strach przed Rosjanami i komunizmem.

3 lutego 1945 roku 38. Armia IV Frontu Ukraińskiego oswobodziła Czechowice, a 5 dni później Dziedzice.

Walki prowadzone przez 1 armię gwardii IV Frontu Ukraińskiego, 8 lutego 1945 roku wyzwoliły: Gilowice, Koszarawę, Łękawicę w powiecie żywieckim, Przyborów, Rychwałd, Zadziele, 10 lutego Świnną, 12 lutego Rudnicę, Buczkowice, Jasienicę, Jaworze, Łodygowice, Mikuszowice Śląskie, Pruchną i Wilkowice.

Wojenne zmagania 60. Armii I Frontu Ukraińskiego przyniosły oczekiwaną wolność, 11 lutego 1945 roku Goczałkowicom i Mazańcowicom, a 31 marca Raciborzowi.

38. armia oswobodziła 11 lutego 1945 roku: Strumień, Zabrzeg, 12 lutego Chybie, Stare Bielsko, Wapienicę oraz Wodzisław Śląski.

Na skutek wspólnych działań operacyjnych 38. armii i 1. armii gwardii IV Frontu Ukraińskiego wyzwolono, 10 lutego Białą Krakowską, a 12 lutego Bielsko.

574. pułk dywizji piechoty 38. armii po sforsowaniu 10 lutego rzeki Białej w Komorowicach, wdarł się do Bielska od strony Hałcnowa. Równocześnie pułki piechoty 282. i 705. wchodzące w skład 38. armii, prowadziły uporczywe boje na północno – zachodnim krańcu Leszczyn. Działania wyzwoleńcze podjęły też w tym rejonie 276. i 271. dywizja piechoty 1. armii gwardii. Pierwsza z nich dowodzona przez generała Piotra Bieżkę, atakując hitlerowców od południa, obeszła Bielsko i sforsowała rzekę Białą na wysokości Straconki – Mikuszowice. Następnie poprzez uderzenie w kierunku północno – zachodnim na Bystrą, wdarła się do Aleksandrowic. Druga zaś, pod dowództwem pułkownika Iwana Chomicza, opanowała północno – wschodni obszar Białej Krakowskiej. Zaznaczyć należy, że do walk ulicznych zostały tam utworzone 30 – osobowe oddziały szturmowe. W nocy z dnia 11 na 12 lutego 1945 roku wojska niemieckie okrążone ze wszystkich stron skapitulowały. Rankiem ludność Bielska wyległa na ulice, aby cieszyć się wolnością.

W toku dalszych walk pościgowych 1. armii gwardii oswobodzono, 3 marca 1945 roku Drogomyśl, 4 kwietnia: Mnich, Szczyrk, 5 kwietnia: Juszczynę, Lipową, Milówkę, Rajczę, Ujsoły i Żywiec.

Na odcinku żywieckim zacięte walki trwały od 1 lutego do 5 kwietnia. Wojska radzieckie nacierały na jednostki niemieckie z rejonu Krzyżowej i Korbielowa, a następnie podążały wzdłuż granicy polsko – czeskiej do Sopotni Wielkiej, Rajczy, Zwardonia, aby zatrzymać się w Kotlinie Żywieckiej. Hitlerowcy w obawie przed ich okrążeniem, zaczęli pośpiesznie wycofywać się z terenu Juszczyny, Tokarki i Żywca. Tymczasem żołnierze radzieccy kontynuując walki, 3 kwietnia wkroczyli do Żywca, zajmując główne pozycje na Targowicy. 2 dni później Żywiec był już wolny.

Dzięki dalszym walkom z hitlerowcami prowadzonym przez 1. armię gwardii wyzwolono: 6 kwietnia Węgierską Górkę, dwa dni później Jeleśnię, 9 kwietnia Pierściec, kolejnego dnia Górki, 11 kwietnia Brennę, 30 kwietnia Istebną, 1 maja: Jaworzynkę, Koniaków, Ochaby, Nierodzim, Skoczów, 2 maja Hażlach, 3 maja: Ustroń, Wisłę, Cieszyn, Cisową, Goleszów, Kaczyce, Kończyce Wielkie, Leszną Górną, Pastwiska, Pogwizdów, Puńców, zaś 5 maja Dębowiec.

Długotrwałe, zacięte i wyczerpujące walki I i IV Frontu Ukraińskiego pochłonęły wiele ofiar. Na polach bitewnych Podbeskidzia zginęło około 11 tysięcy żołnierzy radzieckich. Zwłoki poległych zostały zarejestrowane, ekshumowane i z należną czcią pochowane na cmentarzach w Bielsku Białej, Kętach, Moszczanicy, koło Żywca, w Oświęcimiu, Skoczowie, Suchej Beskidzkiej, Wadowicach i Wilamowicach.

W Kętach w zbiorowych mogiłach spoczywa 321 żołnierzy 38. armii, w Moszczanicach 450 żołnierzy 1. armii gwardii, w Oświęcimiu 231 żołnierzy 60. Armii I Frontu Ukraińskiego, w Skoczowie 94 żołnierzy 38. armii, w Wadowicach 1498 żołnierzy 38. armii, a w Wilamowicach 449 żołnierzy I i IV Frontu Ukraińskiego.

                                                                                                                  Kazimierz Surzyn 

Źródła: 

1. Dolata Bogusław, Wyzwolenie Polski 1944 – 1945, WIH, 1974.

2. Greczko Andriej, Przez Karpaty, Warszawa 1971.

3. Hojnacki Bogusław, Wyjść z mroku, Warszawa 1980.

4. Hojnacki Bogusław, Beskidzkie echa wolności, Bielsko – Biała 1987.

5. Krygowski Władysław, Beskidy – Śląski, Żywiecki, Mały, Warszawa 1978.

6. Surzyn Kazimierz, Wyzwolenie Podbeskidzia, Tomice, 2014.