Walery Goetel - BENE MERENTES z Suchej Beskidzkiej

Walery Goetel
1889–1972

Profesor geologii i paleontologii, przyrodnik, podróżnik, taternik, twórca sozologii, rektor Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, współtwórca przygranicznych parków narodowych (Tatrzańskiego, Pienińskiego oraz Babiogórskiego).

Walery Goetel urodził się 14 kwietnia 1889 roku w Suchej. Ojciec, Walenty, który pochodził z ubogiej rodziny w Nowym Gawłowie pod Bochnią, otrzymał posadę na kolei. Matka, Julia, wywodziła się z osiadłej na Śląsku rodziny austriackiej. Walery Goetel wspomina:
„W jednym z budynków „kolejarskich” przy dworcu w Suchej, dzisiaj zwanej Suchą Beskidzką, urodziłem się ja, a w rok później mój brat”¹.

W roku 1893 ojciec został służbowo przeniesiony do Krakowa, a cała rodzina udała się wraz z nim. Gdy Walery miał siedem lat, a jego brat Ferdynand sześć, ich ojciec zmarł na gruźlicę. Matka prowadziła skromny zakład krawiecki przy ul. Floriańskiej. W opiece nad synami pomagał jej szwagier Turliński. Walery ukończył Szkołę Powszechną św. Barbary i Gimnazjum św. Anny, zdał maturę w 1907 roku. W tym czasie z Mieczysławem Świerzem i kolegami założył Klub Kilimandżaro, a w 1908 roku zostali członkami Sekcji Turystycznej Towarzystwa Tatrzańskiego. Dawał korepetycje synowi malarza Jacka Malczewskiego, Rafałowi. Znajomość z Malczewskimi przerodziła się w przyjaźń. Jacek Malczewski namalował zaginiony dziś obraz pt. „Bóg ojciec i dwaj apostołowie”, na którym przedstawił siebie z synem Rafałem i Walerym Goetlem.

W 1910 roku największym wyczynem Walerego Goetla było pierwsze zimowe wejście na Mnicha. Uczestniczył też w pierwszym zimowym wejściu narciarskim na Pilsko i pierwszym przejściu na nartach Babiej Góry (1908). Wyprawę na Babią Górę wspomina w swojej książce „Pod znakiem optymizmu”. Pisze, że przyjechali z kolegami pociągiem z Krakowa do Makowa Podhalańskiego, potem udali się do Zawoi, a na drugi dzień rozpoczęli wyjście na Babią Górę. Ze szczytu zjechali na nartach do Lipnicy Wielkiej, gdzie nocowali u ciotek jednego z kolegów. W Zawoi pierwsi zimowi turyści budzili sensację i ogromne emocje, a w Lipnicy wyjeżdżający z zasp śnieżnych narciarze zdziwili i przestraszyli mieszkańców².

Podczas wędrówek po Tatrach Walery Goetel poznał bratanicę Marii Skłodowskiej-Curie, Marię Skłodowską, która, tak jak on, należała do Sekcji Turystycznej Towarzystwa Tatrzańskiego. Poślubił ją 10 czerwca 1913 roku. W 1916 roku urodziła im się córka Wanda.

Poznał też laureatkę Nagrody Nobla. W 1911 roku był przewodnikiem podczas wycieczki do Doliny Niewcyrki w Tatrach Marii Skłodowskiej-Curie, dwukrotnej noblistki, jej córek, siostry i brata Józefa Skłodowskiego, który został jego teściem³. Walery Goetel tak wspomina noblistkę:
„Był to żywy przykład, co znaczy charakter i nawyk pokonywania zmęczenia – szła w górę lekko, z pogodnym uśmiechem na twarzy wymizerowanej wskutek ciężkiej pracy w laboratorium. Taką też swobodą i opanowaniem odznaczała się w czasie całej wspinaczki, w czasie której dorównywała, nie okazując zmęczenia, naszemu młodzieńczemu tempu, które jako kierownik wyprawy na próżno starałem się miarkować”⁴.

Walery Goetel studiował geologię w Krakowie, a potem w Wiedniu. Ciekawostką jest, że mieszkał wtedy w Pałacu Lanckorońskich w Wiedniu. Dawał lekcje języka polskiego Antoniemu Lanckorońskiemu⁵. Podczas jednej z wypraw narciarskich w Austrii doznał na początku roku 1911 skomplikowanego złamania nogi, co uniemożliwiło mu dalszą karierę alpinistyczną. W 1913 roku otrzymał tytuł doktora filozofii za pracę z zakresu budowy geologicznej Tatr. W 1920 roku został powołany na stanowisko profesora geologii i paleontologii Akademii Górniczej w Krakowie. Był świetnym mówcą, w dodatku z poczuciem humoru. W roku 1922, jako 33-latek, uzyskał najwyższy tytuł naukowy, profesora zwyczajnego. Jak pisze dr Zbigniew Wójcik w jego biografii:
„Walery Goetel profesorem nadzwyczajnym został, gdy ledwie przekroczył 31 lat. Dwa lata później uzyskał uzwyczajnienie. Był wtedy najmłodszym kierownikiem przyrodniczej katedry uczelnianej w wyższej szkole w Polsce”⁶.

W 1939 roku został wybrany na rektora Akademii Górniczej w Krakowie. W czasie wojny cudem uniknął aresztowania, organizował tajne nauczanie, a po wojnie „zdołał przeprowadzić spektakularną rozbudowę Akademii Górniczo-Hutniczej”⁷. Przyczynił się też do rozwoju Politechniki Krakowskiej oraz Politechniki Śląskiej. Obowiązki rektora pełnił do roku 1950.

Walery Goetel to także podróżnik. Odbył wiele zagranicznych wyjazdów. Odwiedził prawie wszystkie kraje europejskie. Już w czasie studiów wziął udział w półrocznej wyprawie geologicznej w góry Kaukazu. W 1927 roku odbył ekspedycję badawczą w Islandii. W 1929 roku uczestniczył w kilkumiesięcznej wyprawie geologicznej w Afryce od Kapsztadu do Aleksandrii. W 1938 roku podróżował przez Indie i Indonezję. Z wędrówek po świecie przywoził minerały i fotografie, które wykorzystywał w pracy ze studentami. Znał biegle język niemiecki, angielski i hiszpański, w stopniu podstawowym język francuski i słowacki, co ułatwiało mu kontakty i współpracę naukową.

Był członkiem Państwowej Rady Ochrony Przyrody oraz inicjatorem idei stworzenia pogranicznych parków po stronie polskiej i czechosłowackiej. Przyczynił się do powstania Tatrzańskiego Parku Narodowego, Pienińskiego Parku Narodowego oraz Babiogórskiego Parku Narodowego. Redagował czasopismo „Wierchy”, publikował tam artykuły dotyczące ochrony przyrody. Jego pasją życiową była idea ochrony przyrody. Na stawiany zarzut:
„Pan byś chciał, aby w Tatry nikt nie chodził”, odpowiadał: „Chciałbym, by tam było po co chodzić”⁸.

Walerego Goetla uznaje się za twórcę nowego kierunku nauki – sozologii – nauki zajmującej się podstawami ochrony przyrody i jej zasobów oraz zapewnieniem trwałości ich użytkowania; w szczególności nauki o przyczynach i następstwach przemian zachodzących w przyrodzie w wyniku działalności człowieka oraz o skutecznych sposobach zapobiegania ich negatywnym następstwom dla społeczeństwa. W 1959 roku przyznano Waleremu Goetlowi Międzynarodową Nagrodę im. Van Tienhovena za działalność na rzecz ochrony przyrody. Otrzymał wiele innych nagród i wyróżnień, między innymi: Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, Order Białego Lwa, Order św. Sawy, francuską Legię Honorową, doktorat honoris causa Akademii Górniczo-Hutniczej i doktorat honoris causa Politechniki Krakowskiej.

Zmarł niespodziewanie 6 listopada 1972 roku. Został pochowany w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Jego imieniem nazwano schronisko w Tatrach, ulice i szkoły.

W opinii wnuczki, pani Jadwigi Chrząstowskiej, był otwarty na dialog i bardzo komunikatywny, a mimo to zwykłym i ciepłym Dziaduniem. Jego dzień był wypełniony pracą, dzięki dyscyplinie czasowej mógł sprostać wszystkim obowiązkom. Mimo to zawsze znalazł czas na wieczorne rozmowy z wnukami. Cenił i szanował każdego człowieka⁹. Miał zdolności dyplomatyczne, potrafił negocjować i mediować, pewnie dlatego jego przyjaciel, profesor Władysław Szafer, nazwał „getlowaniem” umiejętności Walerego Goetla w rozwiązywaniu wszelkich problemów w dyplomatyczny sposób.

W 1976 roku został wydany pamiętnik Walerego Goetla pt. „Pod znakiem optymizmu”. Autor wyjaśnia w nim, że od dziecka był optymistą i to pomogło mu przetrwać trudne życiowe próby. Optymizm, walka o pasjonujące sprawy, własny rozwój oraz zaangażowanie w pracy naukowej i zawodowej to cechy wyjątkowe. Jak mówił profesor Walery Goetel, trzeba:
„Wiedzieć – chcieć – działać”.

Jak w miejscu urodzenia Walerego Goetla upamiętniono jego osobę?

W 1973 roku, dzięki staraniom ówczesnego dyrektora szkoły Andrzeja Wągla, Technikum Mechaniczne w Suchej Beskidzkiej przyjęło imię Walerego Goetla. Akt nadania imienia datowany jest na 26 lutego 1973 roku. Uroczystość nadania imienia odbyła się 6 października 1973 roku w kinie Smrek w Suchej Beskidzkiej. Tablicę pamięci odsłaniała córka Patrona – Wanda Chrząstowska. Obecna była też wnuczka – Jadwiga Chrząstowska.

W 1982 roku przed siedzibą Oddziału „Ziemi Babiogórskiej” Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego noszącego imię prof. Walerego Goetla odsłonięto pomnik z tablicą poświęconą osobie profesora.

Od czerwca 2022 do stycznia 2023 roku w Muzeum Miejskim Suchej Beskidzkiej można było obejrzeć wystawę: „W poszukiwaniu piękna przyrody. Podróże Walerego Goetla i Piotra Chrząstowskiego”. Wystawa prezentowała wyprawy Walerego Goetla i jego wnuka Piotra Chrząstowskiego.

14 kwietnia 2023 roku odbyła się Konferencja Naukowa zorganizowana przez Muzeum Miejskie Suchej Beskidzkiej i Fundację dla AGH: „Góry: podróże, badania, interpretacje. Profesor Walery Goetel – osobowość nauki i Suchej Beskidzkiej”.

6 listopada 2023 roku przy Zespole Szkół im. Walerego Goetla w Suchej Beskidzkiej, w 51. rocznicę śmierci Walerego Goetla i w 50. rocznicę nadania szkole jego imienia, został odsłonięty pomnik Patrona Szkoły zaprojektowany przez Wiesława Kwaka. Szarfę przecięli: dyrektor szkoły dr Sławomir Kudzia, starosta powiatu suskiego Józef Bałos oraz wnukowie Patrona: pani Jadwiga Chrząstowska i dr Piotr Chrząstowski. W Zespole Szkół im. W. Goetla w Suchej Beskidzkiej otwarto również wystawę fotografii Walerego Goetla.

Małgorzata Kłapyta