Kolędnicy, Jasełka, Przebierańcy

Początkowo po kolędzie, niosąc Dobrą Nowinę, iż narodził się Pan Jezus, chodzili wyłącznie przedstawiciele płci męskiej, zarówno bardzo młodzi chłopcy, młodzież, jak również mężczyźni. Dziewczynki zaczęły kolędowanie dopiero w latach powojennych. Najczęściej kolęduje się w Wigilię, w św. Szczepana, w Sylwestra, w Nowy Rok i w Trzech Króli. Kolędnicy wraz ze sobą mają kulę lub gwiazdę. Wykonane są one z kolorowych papierów, które naklejane są na drewniany szkielet. Kula symbolizuje glob ziemski. Gwiazda nawiązuje do gwiazdy betlejemskiej. W ich wnętrzu pierwotnie znajdowała się świeca, później żarówka pobierająca energię z baterii, które je oświetlają. Niesione są przez kolędników na drągu i obracane w czasie śpiewu kolęd ręcznie, albo przez korbkę. Kolędnicy przebierali się za postacie jasełkowe m. in.: w Anioła, Śmierć, w Diabła, Heroda. Towarzyszył im też niejednokrotnie Turoń.

Dawniej chodzono po kolędzie z tzw. szopką kukiełkową zrobioną z drewna. Kukiełki drewniane ubrane były w stroje wykonane z materiału i z papieru. Kolędnicy najpierw śpiewali kolędy przed domem gospodarzy. Następnie zapraszani byli do izby domu i tam poruszali kukiełkami znajdującymi się w szopce oraz recytowali określone role przede wszystkim związane z Narodzeniem Jezusa w stajence, z pokłonem pasterzy, wizytą Trzech Króli, diabłem zabierającym Heroda do piekła. Obecnie szopki przedstawiają najczęściej nieruchomą stajenkę betlejemską.

Pierwsze jasełka, czyli inscenizacje poświęcone narodzeniu Jezusa, zostały wprowadzone przez św. Franciszka z Asyżu. Zakonnik ten w oświetlonej pieczarze umieścił żłób dla bydła z sianem, osła oraz woła. W takiej scenerii, odprawiał mszę świętą i opowiadał wiernym o Bożym Narodzeniu. W Polsce jasełka pojawiły się w XIII wieku. Przedstawiano je najpierw w klasztorach, przy czym pierwszym propagatorem jasełek był zakon franciszkanów, później w bursach akademickich, na rynkach miast, w świątyniach, w pomieszczeniach przykościelnych oraz bezpośrednio w domach mieszkańców wsi i miast.

Wspomnieć należy również o przebierańcach, którzy nawiązują najprawdopodobniej do kultu płodności, daru życia i magii. Chłopcy występują z maskami zwierzęcymi przedstawiającymi: turonia, kozę, konia, niedźwiedzia, bociana, koguta. Zwierzęta te symbolizują siłę, zdrowie, energię życiową, płodność. Razem z nimi w widowiskach występują inne postacie takie jak: Dziad, Cygan, Baba, Pasterz. Młodzieniec odgrywający np. rolę turonia jest przykryty płachtą, czasem skórą. W rękach trzyma na kiju głowę zwierzęcia z ruchomą dolną częścią. Turonia takiego prowadzą Baba, Cygan, Pasterz. Jest on bardzo niesforny, gdyż zazwyczaj wyrywa się swojemu opiekunowi, płata mu figle, zaczepia szczególnie dziewczyny oraz kobiety oglądające przedstawienie. Prowadzący turonia co prawda stara się bardzo, aby go poskromić, ale czynność ta zwykle okazuje się nieskuteczna, co z kolei prowadzi do prezentacji scen żartobliwych. W Makowie Podhalańskim i okolicach nawiązuje się do magicznych funkcji tego typu spotkań. Twierdzić tak można na podstawie jednej z przyśpiewek, słynnej w naszym regionie: „Ka turonek chodzi, Tam się chlebuś rodzi.” 

Dziś niektóre z opisanych tradycji i obrzędów ludowych zanikły lub zanikają, albo są obecne w znacznie uproszczonej formie. Tradycję kolędowania i jasełek do dziś podtrzymują m. in. : szkoły, domy kultury, zespoły regionalne, grupy dzieci , młodzieży i dorosłych. Są one swoistym elementem folkloryzmu i stanowią formę teatru prezentowaną na kolędniczych oraz jasełkowych festiwalach i przeglądach, a także na innych spotkaniach np. szkolnych czy parafialnych. Cieszą się one wielką popularnością, o czym świadczy gromadzenie się dużej publiczności, aby kolejny raz przeżyć tak wspaniałe wydarzenie jakim jest narodzenie Jezusa.

Kazimierz Surzyn

Źródła:

1. Tradycje świąteczne wg relacji Marianny Brożyny, Stanisława Surzyna, Jana Dyrcza. Jana Radwana.

2. Kalendarz SGB, 2000.

3. Piotr Caraman, obrzęd kolędowania u Słowian i Rumunów, Kraków 1933.

4. Róża Godula, Od Mikołaja do Trzech Króli. O roli daru w obrzędzie, Kraków 1994.

5. Kazimierz Surzyn – wspomnienia.