Dawne zwyczaje, wierzenia wielkopostne i wielkanocne na Podhalu

Rozpoczęcie postu – Gaździny szorowały garnki popiołem, aby usunąć z nich resztki tłuszczu oraz mięsa, co stanowiło symbol oczyszczenia i wejścia w Wielki Post.

Dieta postna – Górale pościli surowo tj. jedli np. żur postny który był gotowany na samej wodzie, z dodatkiem czosnku cebuli majeranku, ziemniaki, śledzie, kwaśnicę na wywarze z kiszonej kapusty. 

Bielenie ścian – Dawniej przed Świętami Wielkanocnymi bielono wapnem wewnętrzne, a przy sprzyjającej pogodzie też zewnętrzne ściany chaty lub myto belki drewniane i odnawiano wapienne szczeliny między nimi, nadając im świąteczny wygląd.

Przystrajanie chat – „Bazickami”, czyli gałązkami bazi, jałowca, ziołami, jajkami malowanymi np. w łupinach cebuli.

Śródpoście inaczej połowa postu – To zwyczaj warzenia żuru postnego; obrzędy oczyszczające m.in.: wchodzenie na drzewa; okadzanie gospodarstw przed złymi mocami; czy też obyczaje młodzieńcze wykonywane zwłaszcza przez chłopców np.: uderzanie glinianymi garnkami wypełnionymi popiołem o drzwi domów, w których mieszkały panny; malowanie okien wapnem; bielenie płotów; wyciąganie bram z zawiasów; chowanie wozów i wiele innych.

Magia ochronna – Dla uchronienia zwierząt przed urokami, chorobami słupy, deski obory smarowano święconym czosnkiem, rozsypywano święcony mak przed wejściem do niej lub okadzano hubą.  

W Wielkim Poście – Spotykały się w chatach szczególnie panny, kobiety, aby malować pisanki i zdobić je motywami góralskimi np.: parzenicą tj. sercowatym, dekoracyjnym ornamentem, motywem dziewięciornika, krokusów i innych kwiatów, wzorków, szczytów tatrzańskich, góralskich kapeluszy, kogucików, króliczków, kurek, kurcząt itp.

Chodzenie po wsiach ze „śmiertką”, czyli figurą symbolizującą koniec życia, aby wygnać śmierć z wioski i przygotować społeczność wiejską na Zmartwychwstanie Jezusa, którą następnie topiono w rzece.

Świniobicie zwykle pod koniec Wielkiego Postu – Wykonywanie: kiełbas, kiszki (kaszanki), głowizny (salcesonu), pasztetu, flaczków, smalcu; przygotowywanie słoniny, szynek, mięsa do spożycia; wędzenie wyrobów w przydomowych wędzarniach, potem trafiały one do wielkanocnego koszyczka i stanowiły zapas żywności na dalsze dni. Należy także podkreślić, iż jedni „bili” świniaka przed Bożym Narodzeniem, zaś inni przed Świętami Wielkanocnymi, pomagając wzajemnie i dzieląc się wyrobami z rodziną oraz z sąsiadami. 

Niedziela Palmowa zwana Kwietną – Święcenie tzw. „bazicek”, czy „kotek”, czyli wierzbowych gałązek ozdobionych wstążkami z bibuły lub z materiału, jak również mirtem. Po przyjściu do domów dawniej umieszczano je za obrazami świętych, aby chroniły dom przed wszelkimi nieszczęściami np. powodziami, pożarami, chorobami domowników. Gałązki wtykano pod pierwszą skibę w polu, by zapewnić urodzaj, kwiaty połykano, aby chronić gardło. Baziami głaskano również bydło, by było zdrowe i tłuste.

Wielki Czwartek – Obnoszono po wsiach kukłę Judasza, a następnie topiono ją lub palono. Wierzono, iż w ten sposób następuje pozbycie się zła. W tym celu zapalano wielkie ogniska i „bziukano” inaczej dmuchano na ogień, przy których śpiewano różne przyśpiewki np. „Uciekoj diable, bo Pan blisko”. Tego dnia kobiety siały w polu kapustę, co miało zagwarantować wyrośnięcie bardzo dużych główek. 

Wielki Piątek – To dzień ścisłego postu, jedzono kwaśnicę i ziemniaki upieczone w piekarniku, nazywanym też „szabaśnikiem”. Nie wolno było wykonywać żadnych prac polowych. Myto się przed świtem w potoku, aby oczyścić się, zahartować przed chorobami, też dla urody. Śpiewano wtedy: „Wodzicko czysto łobmyłaś Pana Jezusa, łobmywos brzyski, korzynie, łobmyjze mnie grzysne stworzynie”. Gospodynie wyrabiały masło w „maśnicach” (maselnicach), by następnego dnia je poświęcić.

Wielka Sobota – Święcenie pokarmów w „kosołkach”, które mieściły m.in.: jajka, kiełbasy, oscypki, masło w formie baranka, chleb pochodzący z własnego wypieku, chrzan, sól. Później obchodzono dom z „kosołką” z poświęconą żywnością, aby zapewnić całej rodzinie dobrobyt, powodzenie oraz pomyślność. Okadzano pochodnią lub kadzidłem, wykonywanymi ze znalezionej w lesie huby (grzyba drzewnego), którą podpalano, a następnie okrążano z nią trzykrotnie gospodarstwo po to, aby zapewnić mu pomyślność. Wielu zjadało kawałek chrzanu, który według wierzeń dawał siłę, witalność, krzepę, determinację, słowem zdrowie.

Wielka Niedziela – Uczestniczono w Rezurekcji, czyli uroczystej procesji wielkanocnej, będącej swoistym wyznaniem wiary, połączonej z poranną Mszą św. w Niedzielę Zmartwychwstania Pańskiego, ogłaszającą zwycięstwo Chrystusa nad śmiercią. W procesji niesiono figurę Chrystusa Zmartwychwstałego, krzyż z czerwoną stułą oraz Najświętszy Sakrament. Po Rezurekcji rodzina zasiadała do śniadania, spożywając poświęcone w Wielką Sobotę pokarmy. Dzielono się jajkiem, składając życzenia. W tym dniu nie wolno było wykonywać prac takich jak: sprzątanie, ścielenie łóżek, jedynie te, które były koniecznością np.: gotowanie, podgrzewanie potraw, czy karmienie zwierząt domowych. 

Jedzenie – m.in.: żuru na śniadanie wielkanocne, który sporządzany był i jest na bogato, czyli z jajkiem, kiełbasą, chrzanem; zupy chrzanówki na bazie wywaru z kiełbasy i wędzonek, zagęszczanej kwaśną śmietaną z dużą ilością chrzanu; rosołu na swojskim drobiu, z makaronem robionym z własnej, mełtej maki i jajek; studzieniny – galaretki z z wieprzowych nóżek i mięsa; swojskiej kiełbasy; pieczonego mięsa; szynki; boczku; jajek; oscypków; chleba z własnego wypieku; placków drożdżowych; babek; serników; makowców; szarlotek i innych.

Poniedziałek Wielkanocny, nazywany był też lanym poniedziałkiem lub „polewackom” - polewano się wodą. Wierzono, że woda ma charakter oczyszczający, zapewniający płodność i urodę. Chłopcy polewali panny szczególnie te, które im się podobały. Używano wiader, balii, dzbanków, garnków.

Większość tych zwyczajów w takiej samej, podobnej albo w nieco zmienionej formie kultywowana jest do dziś przez mieszkańców, zespoły regionalne oraz poszczególne oddziały Związku Podhalan.

Kazimierz Surzyn

Źródła: Wspomnienia: dr Urszuli Janickiej-Krzywdy, Marii Dyrcz, Marianny Brożyny, Stanisława Surzyna, Heleny Bargieł oraz autora tekstu.