22 stycznia – Powstanie Styczniowe

Skierowane było przeciw Imperium Rosyjskiemu, inaczej Cesarstwu Rosyjskiemu, obejmującemu lata 1721 – 1917. Zostało ogłoszone Manifestem 22 stycznia, wydanym przez Tymczasowy Rząd Narodowy, zwany Komitetem Centralnym Narodowym, jako tajny organ władz powstania styczniowego od 19 stycznia do 11 marca 1863 roku i od 21 marca do 23 maja 1863 roku, który działał na ziemiach objętych zaborem rosyjskim. Powstanie wybuchło 22 stycznia 1863 roku w Królestwie Polskim, inaczej w Królestwie Kongresowym utworzonym na podstawie decyzji kongresu wiedeńskiego, było połączone unią personalną z Imperium Rosyjskim w latach 1815 – 1832 w oparciu o Konstytucję Królestwa Polskiego, a od 1832 – 1917 związek Królestwa Polskiego z Cesarstwem Rosyjskim regulował Statut Organiczny z 1832 roku, ale jego przepisy nie zostały dotrzymane, ponieważ w 1833 roku obowiązywał stan wojenny. Na terenie historycznej Litwy powstanie wybuchło 1 lutego 1863 roku. Powstanie styczniowe trwało aż do jesieni 1864 roku. Objęło swoim zasięgiem ziemie zaboru rosyjskiego tj. Królestwo Polskie oraz ziemie zabrane, wschodnie województwa I Rzeczypospolitej, zagarnięte w wyniku rozbiorów Polski w latach 1772 – 1795 przez Imperium Rosyjskie. Powstanie zyskało szerokie poparcie międzynarodowej opinii publicznej, ludności litewskiej oraz częściowo białoruskiej. Bezpośrednią przyczyną jego rozpoczęcia była próba narzucenia młodym działaczom poboru przez władze rosyjskie, a także stłumienie polskiej tożsamości narodowej. Przybrało charakter wojny partyzanckiej, polegającej na działaniach nieregularnych, prowadzonych przez partyzantów, przy poparciu ludności, skierowane przeciw zaborcy. Stoczono około 1200 bitew i potyczek. W oddziałach najdłuższego w dziejach narodowych powstań walczyło około 200 tysięcy osób pochodzenia szlacheckiego, jak też w mniejszym stopniu wywodzących się z chłopstwa i mieszczan. Na Litwie, Żmudzi oraz w zachodniej Białorusi zryw był masowy, który zaangażował Polaków, Litwinów i część Białorusinów. Na pozostałych terenach ziem zabranych tj.: Inflanty polskie, wschodnia Białoruś, Ukraina, powstanie objęła albo wrogo przejęła ludność łotewska, białoruska i ukraińska.

            Przywódcami powstania styczniowego byli: Ludwik Mierosławski, od 17 lutego do 11 marca 1863 r., Marcin Langiewicz, od 11 marca do 18 marca 1863 r., Romuald Traugutt, dyktator, od 17 października 1863 r. do kwietnia 1864 r. Ważniejsze bitwy powstania to: pod Węgrowem, na Podlasiu – 3 lutego 1863 r., pod Siemiatyczami, w województwie grodzieńskim, w dniach od 6 – 7 lutego 1863 r., pod Małogoszczem – 24 lutego 1863 r., pod Skałą – 5 marca 1863 r., pod Grochowiskami – 18 marca 1863 r., pod Opatowem – 24 listopada 1863 r. i 21 lutego 1864 r.,  pod Zamościem – 1 maja 1864 r., pod Lublinem – 4 maja 1864 r. Ostatnim aktem powstania był zryw zabajkalski w czerwcu 1866 roku, który zorganizowali polscy zesłańcy.

            Powstanie styczniowe mimo początkowych sukcesów zakończyło się klęską powstańców, z których około 10 – 20 tysięcy poległo w walkach, około 1 tysiąc stracono, około 38 tysięcy skazano na katorgę lub zesłano na Syberię, a około10 tysięcy wyemigrowało. Wojska rosyjskie pacyfikowały powstanie z bardzo dużym okrucieństwem. Miejscowości udzielające powstańcom schronienia palono, stosowano rzeź ludności cywilnej. Niszczono z determinacją dobra kultury. Ludność polska, litewska pogrążyły się w żałobie. W 1867 roku zniesiono autonomię Królestwa Polskiego, jego nazwę, budżet, zapisy. W następnym roku wprowadzono nakaz prowadzenia ksiąg parafialnych w języku rosyjskim. Szkołę Główną Warszawską zlikwidowano w 1869 roku. W latach 1869 – 1870 wielu miastom odebrano prawa miejskie za wspieranie powstania, doprowadzając je do upadku. W 1874 roku zniesiono urząd namiestnika, zaś w 1886 roku zlikwidowano Bank Polski. Skasowano klasztory katolickie w Królestwie, skonfiskowano około 1600 majątków ziemskich. Ziemie polskie objęto intensywnie prowadzoną rusyfikacją, czyli wynarodowieniem Polaków poprzez narzucanie języka, kultury, sztuki, religii prawosławnej oraz zwyczajów rosyjskich. Do upadku powstania przyczyniła się rosyjska przewaga militarna, publiczne egzekucje, rzezie, terror, brak zainteresowania powstaniem większej liczby chłopów.

            Należy z całą mocą podkreślić, iż mimo przegranej powstanie styczniowe osiągnęło niektóre z zakładanych celów. Zahamowało prowadzoną przez hrabiego Aleksandra Wielopolskiego polityki  ugody wobec zaborczej Rosji, popieranej niestety przez część elit Królestwa Polskiego. Ożywiły się nastroje patriotyczne, które przecież przyczyniły się do późniejszego odzyskania niepodległości przez Polskę. Znacznie wpłynęło na szybsze uwłaszczenie chłopów, czyli reformę głównie z XIX stulecia, polegającą na nadaniu chłopom na własność użytkowanej przez nich ziemi, które było połączone z korzystnym dla nich zniesieniem obciążeń feudalnych. Promowano pracę organiczną. Pamięć o powstańcach styczniowych znalazła odzwierciedlenie w literaturze: Elizy Orzeszkowej, Bolesława Prusa, Stefana Żeromskiego oraz w malarstwie np. Jana Matejki, Artura Grottgera i Maksymiliana Gierymskiego. Ponadto powstanie stanowiło dużą motywację, do dalszych działań,  dla pokolenia nowych działaczy ruchu niepodległościowego, skupionych wokół Józefa Piłsudskiego (1867 – 1935), wybitnego działacza społecznego i niepodległościowego, żołnierza, polityka, męża stanu, twórcy Organizacji Bojowej, Polskiej Organizacji Wojskowej, naczelnego wodza Armii Polskiej, Naczelnika Państwa, pierwszego Marszałka Polski, dwukrotnego premiera naszej Ojczyzny.

            Powstańcom oddajemy należny Hołd, Cześć oraz Pamięć!

Kazimierz Surzyn