130. rocznica nadania praw miejskich Suchej – historia, zabytki, cykliczne imprezy

Czynniki, które sprawiły, że Sucha w 1896 roku stała się miastem to przede wszystkim: 

• W 1772 roku po I rozbiorze Polski Sucha znalazła się pod panowaniem austriackim.
• Zamek zbudowany w XVII wieku był centrum administracji dobrami suskimi oraz rezydencją możnych rodów (od Komorowskich (1608), Wielopolskich (od 1665), Branickich (od 1846) do Tarnowskich (od 1914).
• Dzięki zabiegom właścicieli Sucha stała się wsią targową z prawem organizowania jarmarków najpierw co drugi wtorek, a od 1761 roku na mocy przywileju Augusta III uzyskała 4 nowe jarmarki (niedziela zapustna, niedziela po św. Wojciechu, uroczystość NMP, dzień św. Marcina) potwierdzone później przez cesarzy: Leopolda II i Franciszka II. Głównym powodem powyższych decyzji było to, że właśnie tutaj w Suchej krzyżowały się główne szlaki komunikacyjne tj. droga śródkarpacka wiodąca na wschód do Żywca i druga w kierunku północnym na Śląsk i do Krakowa. Na ich skrzyżowaniu zbudowany został zamek i zlokalizowano targowisko.
• Aleksander Branicki rozbudował zamek (100 pokojów) i rozpoczął gromadzenie zbiorów bibliotecznych i muzealnych, tworząc podstawy dla słynnej biblioteki Branickich i Tarnowskich w Suchej. Instytucja ta odegrała istotną rolę w kształtowaniu się miasta jako ośrodka życia kulturalnego.
• Rozwinął się w Suchej założony w 1833 roku ośrodek hutnictwa żelaznego w oparciu o rudy z Krzeszowa, Tarnawy, Śleszowic, Lanckorony, Witanowic, Jastrzębi i Gorzenia. Funkcjonowała też walcownia – zakład obróbki metali, pobielarnia (cynowanie). Produkowano m. in.: garnki z lanego żelaza, rondle lakierowane, garnki żelazne emaliowane, kociołki i rondle emaliowane, blachy, osie, drzwiczki do pieców, kosy, sierpy, sieczkarnie z bębnem, młynki do tarcia zboża itp.
• Wykonywano też wyroby leśne np. gonty jodłowe i osikowe, puszki drewniane toczone, beczki, patyczki zapałkowe.
• Poczta w Suchej rozpoczęła działalność od 1836 roku.
• Zmiany w technologii przemysłu hutniczego spowodowały, że w 1886 roku huta została zlikwidowana, a na jej miejsce postawiono tartak.
• Wzrastała systematycznie liczba mieszkańców Suchej: np. w 1857 roku wynosiła 2674, w 1880 – 3541, a w 1900 – 4549.
•  Dokonywały się zmiany w wyglądzie zewnętrznym Suchej poprzez kształtowanie się typowej miejskiej zabudowy, którą stanowiły m.in.: zamek wraz z zabudowaniami dworskimi, rynek z trzema głównymi ulicami: Adama Mickiewicza, Podgórze i Kościelną oraz domy w rynku przeważnie piętrowe i murowane.
•  Istotne zmiany dokonywały się także w strukturze wewnętrznej lokalnej społeczności, gdyż wzrastała liczba ludności wykonującej zawody typowo miejskie (robotnicy, kupcy, rzemieślnicy, urzędnicy itp.).
•  W 1883 roku uruchomiono linię kolejową Sucha – Żywiec, a w następnym Kraków – Sucha – Nowy Sącz.
•  Sucha stawała się ośrodkiem życia kulturalnego m.in.: działalność miejscowej szkoły, duchowieństwa, biblioteki.
•  W 1886 roku założono w Suchej Straż Pożarną.
•  W oparciu o Ustawę Gminną z 3 lipca 1896 roku, wydaną przez cesarza Franciszka Józefa Sucha uzyskiwała ustrój miejski oraz właściwą mu organizację władz samorządowych. Sucha spełniając czynniki miastotwórcze takie jak: historyczne, geograficzne, demograficzne, gospodarczo – społeczne, kulturalne i prawne, administracyjne nabyła prawa miejskie, które nadały jej władze austriackie w 1896 roku.
•  Herb miasta nawiązuje do rodzinnego herbu Starykoń – Wieloplskich. Przedstawia białego konia w czerwonym polu, który kroczy po zielonej murawie. Posiada złote kopyta oraz jest w czarnym popręgu.
• Barwami miejskimi są kolory: biało-czerwono-zielony.

Po tym okresie nastąpił dalszy rozwój miasta m.in.:

- od 1906 roku w Suchej działa sąd,

- w 1910 roku otwarto tutaj Bank Spółdzielczy,

- w 1956 roku utworzony został powiat suski,

- w 1964 roku miasto przyjęło oficjalnie nazwę Sucha Beskidzka,

- w latach 1974 – 1983 w Suchej wybudowano Szpital Rejonowy,

- na miejscu byłego tartaku zamkniętego w 1984 roku i wyburzonej w 1996 bazie PKS powstał pasaż handlowo – usługowy,

- końcem 1996 roku oddano do użytku nowy most na Stryszawce,

- uruchomiono Punkt Odpraw Celnych,

- wybudowano boisko sportowe oraz basen,

- odnowiono przydrożne kapliczki i figurki,

- gruntownie wyremontowano zamek w Suchej Beskidzkiej, w którym w latach 1996 – 2020 miał siedzibę Miejski Ośrodek Kultury – Zamek.

- od stycznia 2021 roku działa on pod nazwą Centrum Kultury i Filmu w nowoczesnym budynku przy ulicy Mickiewicza 27,

- odrestaurowano oranżerię, gdzie obecnie mieści się kawiarnia z kręgielnią,

- wyremontowano most arkadowy, postawiono tężnię solankową w zamkowym parku,

- suski Rynek przybrał piękny wygląd po gruntownym remoncie,

- w 2026 roku podpisano umowę na budowę trzech bloków mieszkalnych przy ul. płk. Tadeusza Semika, 

- 20 maja 2026 roku zawarto umowę o dofinansowaniu projektu „Rozwój zielonej i niebieskiej infrastruktury na terenie Zespołu Zamkowo-Parkowego w Suchej Beskidzkiej, inwestycja ta zostanie zrealizowana dzięki wsparciu programu Funduszu Europejskiego dla Małopolski 2021 – 2027,

- miasto stale się rozwija dzięki samorządowcom na czele z wieloletnim Burmistrzem Suchej Beskidzkiej Stanisławem Lichosytem.

W Suchej Beskidzkiej warto przede wszystkim obejrzeć:

- renesansowy zamek suski przy ulicy Zamkowej 1 (koło dziedzińca mieści się hotel i restauracja „Kasper Suski”,

- barokowy park zamkowy w stylu francuskim z ok. 1708 roku,

- neogotycką oranżerię z II połowy XIX wieku (dzisiaj kawiarnia „Oranżeria”),

- drewnianą karczmę „Rzym” z XVIII stulecia w suskim Rynku,

- Muzeum Ziemi Suskiej, dawny „Dworek Ogrodnika” przy ul. Batalionów Chłopskich 22,

- budynek stacji kolejowej powstały w latach 1881 – 1882, z typową architekturą dla galicyjskich kolei,

- trzy drewniane dworki oficjalistów z lat 80. XIX wieku przy ul. Mickiewicza 36, 38 i 40,

- drewniany dom-zajazd z 1825 roku przy ul. Role 182,

- drewniany dom z przełomu XIX i XX stulecia przy ul. Mickiewicza 68,

- murowany budynek browaru dworskiego z ok. 1800 roku przy ul. Mickiewicza 32,

- kamienice przy suskim Rynku z XIX wieku,

- zespół klasztoru byłych kanoników regularnych: kościół manierystyczno-barokowy z lat 1613 – 1614, budynek klasztoru (obecnie plebania), trzy kaplice z XVII stulecia, kaplica cmentarna z 1910 roku oraz drewniany spichlerz z XVIII na XIX wiek,

- neogotycki kościół Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny z początku XX stulecia,

- mogiłę Konfederatów Barskich rozstrzelanych w 1771 roku przez Moskali, usytuowaną koło świątyni,

- XIX wieczne pomniki na cmentarzu parafialnym założonym w 1836 roku,

- kaplicę Konfederatów Barskich z II połowy XVIII stulecia, na górze Jasień ok. 505 m n. p. m., szczycie leżącym w południowo-wschodnim krańcu Grupy Żurawnicy,

- wiąz Sobieskiego w centrum miasta przy ul. Adama Mickiewicza,

- liczne zabytkowe figury, w tym m.in.: dwie figury św. Jana Nepomucena z 1779 roku oraz z 1795 roku przy kościele, św. Antoniego z 1728 roku, Chrystusa Frasobliwego z 1743 roku oraz św. Wawrzyńca z 1838 roku.

Cykliczne imprezy w Suchej Beskidzkiej to m.in.:

Koncert Noworoczny pod patronatem Burmistrza Miasta Sucha Beskidzka Stanisława Lichosyta; Festiwal Branicki; Suska Majówka i Targi Kwiatowe; Dni Ziemi Suskiej; Festiwal Artystyczny – Urodziny Billy'ego Wildera; Beatland Festival; Potknij się o Jazz i inne.

Kazimierz Surzyn

Źródła: Heumann S., Wiadomość o parafii i kościele parafialnym w Suchej, Kraków 1901; Hampel J., Sucha Beskidzka – narodziny miasta, Sucha 1997; Hampel J., Kiryk F., Sucha Beskidzka, Kraków 1998; Kawecki A., Monografia uzdrowiska Suchej, Sucha 1938; Szwajca K, Ziemia Suska, Kraków 1996.