Aleksander Branicki - BENE MERENTES z Suchej Beskidzkiej

Historia Suchej Beskidzkiej to przede wszystkim historia ludzi, którzy swoimi dokonaniami wykraczali daleko poza granice miasta. Cykl „Bene Merentes z Suchej Beskidzkiej”, wydany przez Stowarzyszenie Europejski Instytut Rozwoju Regionalnego pod kierownictwem Piotra Bodzka, prezesa stowarzyszenia, przybliża sylwetki najbardziej zasłużonych postaci związanych z miastem. Pierwszy tekst cyklu poświęcony jest Aleksandrowi Branickiemu (1821–1877) – właścicielowi dóbr suskich i twórcy Biblioteki Branickich w Suchej; sylwetkę opracowała Joanna Chowaniak.

Aleksander Branicki    1821–1877

Właściciel dóbr suskich, podróżnik, archeolog, starożytnik, entomolog, botanik, kolekcjoner, filantrop oraz fotograf – amator, twórca Biblioteki Branickich w Suchej.

Aleksander hrabia Branicki herbu Korczak właściciel miejscowości Stawiszcze na Ukrainie, Tarnawy, Ślemienia i Suchej. Pochodził z jednej z najzamożniejszych rodzin ówczesnej Europy. Był wnukiem magnata Franciszka Ksawerego Branickiego (1730–1819), hetmana koronnego, generała wojsk polskich i rosyjskich, oraz Stanisława Szczęsnego Potockiego (1751–1805). Urodził się w 1821 roku w Petersburgu lub Lubomlu na Ukrainie  jako syn Władysława Grzegorza Branickiego (1783–1843) i Róży z Potockich (1780-1862). Był bratem Franciszka Ksawerego (1816–1879), Konstantego Grzegorza (1824–1884), Władysława Michała (1826-1884) oraz Katarzyny Potockiej (1825–1907), Elżbiety Krasińskiej (1820–1876) i Zofii Katarzyny Odescalchi (1821–1866).

Aleksander Branicki dorastał w Petersburgu, gdzie kształcił się pod kierunkiem domowego nauczyciela, który przygotowywał go do wstąpienia do szkoły chorążych . W tym również okresie wraz ze swym rodzeństwem wprowadzany był w życie kulturalne i towarzyskie ówczesnych elit. Brał udział w koncertach, przyjęciach, spektaklach oraz balach .

W 1842 roku razem z rodzicami i rodzeństwem wyjechał do Italii, w odwiedziny do zamężnej od niedawna siostry Zofii. Tam poznał miejscowe elity, odwiedzał m.in. salony rodziny Torlonia oraz pałac Farnese. Uczestniczył w wycieczkach archeologicznych z Pietro Ercole Viscontim (1802-1880), zwiedzał Muzea Watykańskie oraz Muzeum Egipskie. Aleksander brał w tym czasie także udział w dysputach filozoficzno-religijno-politycznych z Zygmuntem Krasińskim i jego przyjaciółmi.

W 1843 roku odziedziczył po śmierci ojca majątek. Sprzedał pałac w Paryżu przy ulicy La Boétie i zdecydował się zakupić posiadłość na terenach „rdzennej Polski”. W tym samym roku poślubił Annę Ninę Hołyńską (1824–1907). Dwa lata później na świat przyszedł ich jedyny syn, późniejszy dziedzic, Władysław Michał Pius Branicki (1848–1914).

Za namową matki Aleksander Branicki w 1846 roku kupił Suchą wraz z zamkiem. W latach 60. XIX wieku za popieranie i finansowanie powstania styczniowego został zesłany do Saratowa przez władze carskie, a następnie wysiedlony poza granice Rosji. Po powrocie z Saratowa odciął się od działalności politycznej i poświęcił realizacji swoich pasji – podróżom i kolekcjonerstwu.

W odrestaurowanym zamku w 1866 roku założył bibliotekę, która stała się jedną z największych i najcenniejszych bibliotek prywatnych w kraju. Aleksander Branicki zapoczątkował tym samym gromadzenie zbiorów biblioteczno--muzealnych (Biblioteka Branickich), tworząc podstawy dla istniejących do wybuchu drugiej wojny światowej zbiorów biblioteczno-muzealnych Branickich i Tarnowskich na zamku w Suchej.

Początkiem zbiorów był niewielki księgozbiór zakupiony około 1860 roku od Andrzeja Koźmiana, który mieścił się pierwotnie w Piotrowicach. Przez sześć lat znajdował się w Wilanowie, następnie został przewieziony na zamek suski w 1866 roku. W następnych latach biblioteka powiększała się o kolejne księgozbiory, m.in. Karola Łaskiego, J. S. Gieyszora, Mieleszków Maliszkiewiczów z Żytomierza, Potockich z Wilanowa, czy miejscowego proboszcza Franciszka Ksawerego Ciesielskiego.

W bibliotece Branickich znajdował się również księgozbiór muzyczny jego żony Anny Niny z domu Hołyńskiej, oraz pierwszego kustosza zbiorów bibliotecznych Franciszka Kandyda Nowakowskiego. Zbiory wzbogacały także rękopisy, inkunabuły, atlasy (m.in. holenderski, ręcznie malowany atlas Schenka, dedykowany królowi Augustowi II), mapy, kalendarze, a także: numizmaty, obrazy i rzeźby.

W 1871 roku Aleksander Branicki kupił zbiór autografów królów polskich, wodzów i polityków panujących od XVI wieku od Adama Honorego Kirkora. W zbiorach znajdowała się również niezwykle cenna XIII wieczna Biblia Braniciana – wykonana na pergaminie, zdobiona czerwonymi inicjałami i 76 kolorowymi miniaturami wykonanymi na złotym tle.

Aleksander Branicki interesował się i popierał także rozwój sztuk pięknych. W 1869 roku na licytacji w Dreźnie kupił kolekcję grafik (ok. 10 tys.), których właścicielem był Józef Ignacy Kraszewski. W kolekcji tej znalazły się prace m.in. Juliusza Kossaka, Wojciecha Gersona, Cypriana Kamila Norwida czy Artura Grottgera.

We wnętrzach zamkowych, m.in. w Sali Rycerskiej, eksponowane były portrety konne Zygmunta III na tle Smoleńska, Władysława IV na tle zamku wawelskiego, Jana Kazimierza na tle Tatr oraz liczne militaria eksponowane na ścianach. Do opieki nad tymi zbiorami zatrudniał wybitnych naukowców.

Pierwszym kustoszem zbiorów był dr Franciszek Kandyd Nowakowski, kolejno, już po śmierci Aleksandra Branickiego – dr Michał Żmigrodzki, następnie dr Jan Kossek oraz dr Józef Seruga. Opiekę nad zbiorami jak i kontynuowanie tradycji kolekcjonerskich po śmierci Aleksandra Branickiego przejęła jego żona Anna Nina Branicka z Hołyńskich. Później jego syn Władysław Michał Pius Branicki, aż wreszcie wnuczka Anna Branicka, która wyszła za mąż za Juliusza Tarnowskiego.

Suskie zbiory biblioteczno-muzealne były szeroko znane dzięki licznym publikacjom na ich temat nie tylko w lokalnych gazetach, ale i naukowych czasopismach. Biblioteka promowana była na kongresach i wystawach w Polsce i za granicą, m.in. Wiedniu, Paryżu, Chicago, Lwowie czy Krakowie.

Zbiory udostępniane były naukowcom, badaczom z kraju i zagranicy. Odwiedzali ją archiwiści, bibliotekarze, publicyści, artyści, literaci, pisarze oraz naukowcy z uczelni krakowskich, warszawskich i lwowskich.

Aleksander Branicki odbywał podróże do Egiptu, Algierii, Arabii Saudyjskiej, Italii, Syrii, Palestyny, Turcji i Jerozolimy. Podróże te były niezwykle medialne jak na tamte czasy – relacje z jego wypraw publikowane były w codziennych gazetach.

Wspierał wyprawy badawcze (m.in. Benedykta Dybowskiego na Syberię, Konstantego Jelskiego w Gujanie Francuskiej, Jana Sztolcmana w Peru i Ekwadorze oraz Władysława Taczanowskiego). Fundował badania, stypendia i publikacje naukowe.

Aleksander Branicki pasjonował się także naukami przyrodniczymi, m.in. botaniką. W swoich dobrach zakładał ogrody botaniczne (w Sieniawie i Stawiszczach).

Nakładem Aleksandra Branickiego ukazało się wydanie zadedykowanego mu, pierwszego tomu „Flora Ukrainy” Antoniego Andrzejowskiego, opublikowane w 1869 roku. Książka, zawierająca opisy roślin dziko rosnących w Ukrainie przed-Dnieprowej i w sąsiednich okolicach Wołynia, Podola i Guberni Chersońskiej czy „Historia roślin” autorstwa Jakuba Wagi.

Wydana ok. 1848 roku, zawierała opisy 1061 gatunków dzikich i uprawnych roślin Królestwa Polskiego – kluczowe źródło dla polskich botaników, dostarczająca narzędzi do badań i analizy flory polskiej. Aleksander Branicki sfinansował także podręcznik dla klas średnich i wyższych do nauki zoologii: „Zoologia obrazowa” Maksymiliana Nowickiego, wydany w 1880 roku.

Zarówno mecenat jak i liczne podróże Aleksandra Branickiego, zwłaszcza do Egiptu, stanowiły ważny etap w rozwoju historii nauki w Polsce oraz dziejów muzealnictwa. W trakcie swych trzech wypraw do Egiptu, sprowadził niezwykle cenne zbiory archeologiczne i przyrodnicze na ziemie polskie.

Aleksander Branicki był jednym z pierwszych polskich kolekcjonerów zabytków egipskich. Zabytki te były przez niego sprowadzane zarówno drogą zakupu jak i prowadzonych przez siebie badań. Był jednym z pierwszych polskich archeologów, który prowadził w Egipcie wykopaliska.

W nowo powstałej Bibliotece Branickich na zamku w Suchej ulokował zbiór zabytków przywiezionych przez siebie z Egiptu. O zbiorach tych tak pisał w 1881 roku Karol Estreicher: (…) z tąd urósł zbiór wspaniały, jakiego nie mamy drugiego w kraju.

Egipskie zbiory mieszczące się w suskim zamku szacowane były na ok. 500 eksponatów (uszepti, skarabeusze, amulety itp.), wśród nich znajdowały się także liczne zabytki pochodzące z Sudanu, Cejlonu, Grecji i Rzymu (ok. 100 egzemplarzy).

W sali poświęconej starożytnościom eksponowany był również papirus hieratyczny (Księga Umarłych). W 2016 roku zidentyfikowany został on w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie na podstawie zdjęcia przechowywanego w Ukraińskiej Bibliotece Narodowej.

Pierwsza z egipskich wypraw Aleksandra Branickiego odbyła się jeszcze przed zesłaniem do Saratowa – w latach 1857–1858. Wyruszył na nią wraz z żoną Anną Niną Branicką, dziesięcioletnim synem Władysławem oraz jego guwernerem Franciszkiem Kandydem Nowakowskim (późniejszym kustoszem Biblioteki Branickich).

W trakcie pobytu w Aleksandrii zakupił 3 sarkofagi z mumiami oraz liczne zabytki egipskie. W 1860 roku do Muzeum Starożytności w Wilnie (obecnie Litewskie Muzeum Narodowe w Wilnie) przesłał z Białej Cerkwi egipski sarkofag z mumią, który należał do „Pani domu, śpiewaczki Amona” – sarkofag z czasów XX/XXI dynastii, z późniejszym wiekiem sarkofagu datowanym na V–II wiek.

Sarkofag ten badany był podczas spotkania Komisji Archeologicznej przez profesora Adama Ferdynanda Adamowicza (1802–1881). Drugi sarkofag, datowany na początek XXII dynastii, wraz z mumią przywieziony z tej wyprawy ofiarował do zbiorów Towarzystwa Naukowego Krakowskiego.

Przesłano go w 1860 roku z Aleksandrii przez Odessę i Wiedeń (obecnie w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie, nr inw. MAK/AS/2442). Trzeci sarkofag, a właściwie fragment pokrywy sarkofagu antropoidalnego z okresu XXVI dynastii (VII wiek p.n.e.) znajduje się obecnie w zbiorach Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej.

Druga podróż do Egiptu w latach 1863–1864, odbyła się z 15-letnim synem Władysławem, bratem Konstantym, Antonim Wagą i doktorem Skuratowskim.

Zaowocowała ona przywiezieniem dwóch sarkofagów z mumiami, które zostały przekazane przez A. Branickiego jako dar do Muzeum Starożytności Uniwersytetu Warszawskiego. Pierwszy z nich to sarkofag kapłana „boskiego ojca Amona” – Dżed-Chonsu-juf-anch (nr inw. MNW 236806) datowany na schyłek XXI/początek XXII dynastii.

Drugi, bogato wyposażony sarkofag, datowany na IV wiek p.n.e  należał do kapłana Amenhotepa. Zawierał on m.in. ponad 50 cennych amuletów z kamienia i fajansu. Został przywieziony z Egiptu w 1864 roku i ofiarowany Uniwersytetowi Warszawskiemu, a po II wojnie światowej przekazany w depozyt do Muzeum Narodowego w Warszawie (badany w roku 1948 przez Kazimierza Michałowskiego i w 1988 przez Andrzeja Niwińskiego i Aleksandrę Majewską) .

W trakcie tej podróży Aleksander Branicki zakupił także 5 rękopisów koptyjskich (obecnie zbiory Akademii Umiejętności w Krakowie) .

Kolejna, trzecia podróż do Egiptu i Nubii odbyła się w latach 1872–1873 z bratem Konstantym, Henrykiem Dziedzickim, Ignacym Wysockim, J. Popielem i Antonim Wagą.

W trakcie tej podróży Aleksander wraz bratem Konstantym nanieśli swe nazwiska na ścianach świątyni na wyspie Philae. Wśród zbiorów, przede wszystkim przyrodniczych, które zostały pozyskane w trakcie tej podróży, znajdowały się różne gatunki ptaków i ssaków, owadów, muszli, zasuszonych roślin czy minerałów.

W kolejną podróż w latach 1866–1867 Aleksander Branicki wyjechał wraz z bratem Konstantym, A. Wagą, W. Taczanowskim i ks. Sapiehą do Algierii. We Francji u wybrzeży Marsylii wsiedli na statek „Mercey”, skąd dopłynęli do miejscowości Skikda w Algierii, następnie, podróżowali do Konstantyny.

W drodze powrotnej rozdzielili się: Konstanty wrócił do Europy a Aleksander z Antonim Wagą obrali kierunek do miejscowości Annaba. Z tej podróży przywieźli cenne okazy zoologiczne, które wzbogaciły Warszawski Gabinet Zoologiczny (lwy, gepardy, hieny, muflony, gazele, szakale, lisy, dużą kolekcję ptaków oraz owadów).

Zebrane razem ze zbiorami przesłanymi z Ameryki Południowej przez Konstantego Jelskiego oraz Benedykta Dubowskiego na Syberii odegrały niezwykle znaczącą rolę w początkach działalności muzeum, tworząc jedną z najważniejszych kolekcji zoologicznych na świecie (obecnie zbiory Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie).

Aleksander Branicki był właścicielem walcowni, kopalni oraz huty w Suchej, która należała do jednych z największych obiektów przemysłowych na terenie Galicji zachodniej.

Był człowiekiem o bardzo oryginalnych zainteresowaniach. Interesował się spirytyzmem i zjawiskami paranormalnymi. Uczestniczył niejednokrotnie w seansach spirytystycznych.

Był jednym z pierwszych polskich fotografów amatorów posługującym się aparatem fotograficznym (ok. 1850 rok) oraz członkiem grupy skupionej wokół Gustave’a Le Gray (Société Française de Photographie [SFP] – Francuskie Stowarzyszenie Fotograficzne, założone w 1854 roku). Posiadał również członkostwo Towarzystwa Tatrzańskiego oraz Wileńskiej Komisji Archeologicznej.

Aleksander Branicki był znanym hodowcą i pasjonatem koni arabskich. Organizował słynne wyścigi konne, które odbywały się w Białej Cerkwii.

Był spadkobiercą stadniny założonej w 1778 roku przez swego dziadka Franciszka Ksawerego Branickiego, w chutorze Szamrajówka, należącym do dóbr Biała Cerkiew. Po śmierci ojca Aleksander odziedziczył stadninę w Janiszówce – część najstarszej polskiej stadniny hodującej konie orientalne oraz czystej krwi arabskiej. Stadnina ta liczyła około 20 klaczy, w skład jej wchodziły konie z własnej hodowli. Kupowano do niej także konie ze Wschodu, po które właściciel osobiście podróżował.

Aleksander Branicki zmarł nagle w Nicei w willi Olivetto dnia 20 października 1877 roku. Został pochowany na cmentarzu w Château w Nicei, w grobowcu, którego projekt został sporządzony przez architekta Aleksandra Garacha w 1890 roku. Grobowiec w 1991 roku został zlikwidowany, a szczątki przeniesione do ossuarium (kaseta nr 668).

Na cmentarzu w Montrésor znajduje się pamiątkowe epitafium ufundowane przez braci – Ksawerego, Władysława i Konstantego w rodzinnej kaplicy grobowej.

W 2025 roku Muzeum Miejskie Suchej Beskidzkiej wraz z Fundacją Equinum zorganizowało pierwszą edycję festiwalu muzealno–artystycznego pt. „Branicki Festival” prezentującego dorobek Biblioteki Branickich w Suchej.

Joanna Chowaniak

Bibliografia i źródła:

Aleksander i Konstanty hrabiowie Braniccy, „Wędrowiec”, serya 3, Nr 21, tom 1, 1877.

Bender A., Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym polskim Papieżem, „Roczniki Humanistyczne”, Tom LXVIII, zeszyt 4, 2020, s. 215–226.

„Biesiada Literacka”, t. 4, nr 102.

Czubek J., Katalog rękopisów Biblioteki Hr. Branickich w Suchej, Kraków 1910.

Dacka-Górzyńska I.M., Górzyński S., Polacy pochowani na cmentarzach Nicei i Mentony, Warszawa 2015.

Dacka-Górzyńska I.M., Górzyński S., Ugniewski P., Polacy pochowani na cmentarzu w Montrésor, Warszawa 2008.

Daszkiewicz P., Iwan D., List Antoniego Wagi (1799–1890) do Konstantego Branickiego (1824–1884) – interesujący przyczynek do historii Gabinetu Zoologicznego, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Przyroda”, vol. 28, 2022.

Ejsmond W., Ożarek-Szilke M., The Collection of Egyptian Mummies of the University of Warsaw and their Role in the ‘Prehistory’ of Polish Egyptology, „Études et Travaux” XXXV, Warszawa 2022, s. 7–37.

Gałczyńska C.Z., Pierwsze sarkofagi egipskie w Polsce. Z historii zbiorów zabytków antycznych, „Materiały Archeologiczne” XXXIX, 2013, s. 241–263.

Gałczyńska C.Z., Aleksander Branicki (1821–1877) pierwszy polski archeolog-amator nad Nilem, „Materiały Archeologiczne” XL, 2015, s. 271–298.

Gałczyńska C.Z., Der Papyrus Branicki in National Museum in Warschau, „Archeologia” 68, 2018.

Harasimczyk J.H., Suski zamek jako centrum lokalnej i regionalnej przestrzeni społeczno-kulturowej z perspektywy historycznej, „Rocznik Babiogórski”, tom 1, 1999.

„Krzyż”, rok trzeci, nr 23, Kraków 1867.

Małysiak H., Biblioteka Branickich i Tarnowskich w Suchej, Bielsko-Biała 1986.

Małysiak H., Biblioteka Branickich i Tarnowskich w Suchej, „Wierchy”, rocznik pięćdziesiąty, tom 88, Warszawa–Kraków 1983, s. 224–241.

Niwiński A., Mity i symbole starożytnego Egiptu, Warszawa 2001.

Pankiewicz R., Ludzie zasłużeni dla polskiej hodowli koni czystej krwi arabskiej, „Koń Polski”, nr 5, tom 21, 1986.

Piombino-Mascali D., Jankauskas R., McKnight L., Ancient Egyptians in Lithuania: a scientific study of the Egyptian mummies at the National Museum of Lithuania and the M.K. Čiurlionis National Museum of Art, „Papers on Anthropology” XXIII/1, 2014, s. 127–134.

Piombino-Mascali D., Jankauskas R., Snitkuvienė A., Ikram S., Sutherland M.L., On the human remains contained in count Aleksander Branicki’s Egyptian coffin, „Journal of Ancient Egyptian Interconnections”, 2017, s. 11–17 (nr inw. IM-6285).

Płażewski I., Dzieje polskiej fotografii, Warszawa 2003.

Prinke R.T., Uczeń Wrońskiego – Éliphas Lévi w kręgu polskich mesjanistów, „Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej”, red. B. Wysocka, zeszyt 30, Kórnik 2013.

Pruski W., Dwa wieki polskiej hodowli koni arabskich (1778–1978) i jej sukcesy na świecie, Warszawa 1983.

Szczerba J., Udział biblioteki Branickich z Suchej w powszechnej wystawie krajowej we Lwowie w roku 1894, „Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis”, Folia 3, 9, Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia IV, 2006.

Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskiem, Lwów 1879.

Śliwa J., Starożytny Egipt oczami Polaków. Słownik biograficzny egiptologów, archeologów i badaczy pokrewnych dziedzin, podróżników i kolekcjonerów oraz literatów i malarzy zafascynowanych przeszłością i teraźniejszością Egiptu, Kraków 2019.

„Tygodnik Illustrowany”, nr 286, tom XI, 1865.

Tarasenko M., Unknown photographs of an ancient Egyptian papyrus from A. Branicki Library (IM of VNLU, F. XXIV, No. 2702), „Manuscript and Book Heritage of Ukraine”, nr 20, 2016, s. 3–21 (MNW, nr inw. 147822).

Wiadomości z kraju i obczyzny, „Gazeta Warszawska”, nr 327, 1860.

Wilk B., Antoniego Wagi dziennik podróży do Egiptu, „Rocznik Biblioteki Naukowej PAN i PAU w Krakowie”, rok LXVIII, 2023, s. 121–138.

Wrześniowski A., Taczanowski W., Wszechświat, 1883, tom II, nr 22.

Zieliński S., Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci-pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa 1933.

Żmigrodzki M., Biblioteka hr. Branickich w Suchej, „Czas”, nr 135, 1918.

Żmigrodzki M., Biblioteka hr. Branickich w Suchej, „Czas”, nr 137, s. 2, 1918.