Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką

Historia święta

Obchodzone jest co roku 24 marca w rocznicę zbrodni niemieckiej, dokonanej na rodzinie Ulmów z Markowej. Zostało ustanowione przez Parlament w 2018 roku z inicjatywy byłego Prezydenta RP Andrzeja Dudy z poprzedniego roku.

Cele święta i obchody

Oddanie hołdu wszystkim Polakom, w tym rodzinie Ulmów, którzy mimo grożącej im kary śmierci, z sercem, poświęceniem oraz oddaniem pomagali Żydom w czasie niemieckiej okupacji. W całej Polsce z tej wymownej okazji organizowane są: uroczyste ceremonie,  prezentacje wystaw, odsłonięcie tablic pamiątkowych, konferencje naukowe, pokazy filmów dokumentalnych, zaś w Muzeum Polaków Ratujących Żydów im. Rodziny Ulmów z Markowej w każdym roku mają miejsce uroczystości, które w szczególny sposób upamiętniają Polaków ratujących Żydów podczas II wojny światowej.

Rodzina Ulmów   

Wiktoria i Józef Ulmowie mieszkali we wsi Markowa. Miejscowość przed wojną należała do województwa lwowskiego, a obecnie jest częścią województwa podkarpackiego. W 1935 roku zawarli związek małżeński. Byli postrzegani jako ludzie pracowici, uczciwi, sprawiedliwi, wrażliwi, otwarci na potrzeby innych, o głębokiej wierze. Wiktoria zajmowała się domem oraz dziećmi. Udzielała się także w amatorskim teatrze wiejskim. Józef był rolnikiem. Działał w Katolickim Stowarzyszeniu Młodzieży Męskiej i w Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”. Trudnił się ogrodnictwem, pszczelarstwem, hodowlą jedwabników. Pasją Józefa było fotografowanie. Dzięki temu ilustrował zarówno życie swojej rodziny, jak również mieszkańców Markowej.

W okresie okupacji niemieckiej, pod koniec 1942 roku, Ulmowie nie patrząc na biedę i zagrożenie życia dali schronienie Żydom: Samuelowi Goldmanowi oraz jego czterem synom, dwóm córkom, a także wnuczce Chaima Goldmana z Markowej Lei (Layce) Didner z córką i Geni (Gołdzie) Grunfeld. Prawdopodobnie Włodzimierz Leś, granatowy policjant z Łańcuta doniósł Niemcom, że Ulmowie ukrywają Żydów. W efekcie tego rano 24 marca 1944 roku pod dom rodziny Ulmów przybyło pięciu żandarmów i kilku policjantów granatowych, którymi kierował por. Eilert Dieken. Oprawcy zamordowali Żydów, następnie Józefa i Wiktorię, będącą w siódmym miesiącu ciąży, a następnie zabili dzieci. W sumie zamordowano 17 osób, w tym dziecko w łonie matki.

W 1995 roku Wiktoria i Józef  Ulmowie zostali uhonorowani pośmiertnie tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Prezydent RP Lech Kaczyński w 2010 roku odznaczył ich Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Są patronami wielu szkół i ulic. Imię ich nosi jedyne w Polsce Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny  światowej, otworzone w marcu 2016 roku w Markowej.

W diecezji przemyskiej w 2003 roku rozpoczął się proces beatyfikacyjny rodziny Ulmów, który następnie toczył się w Watykanie. W niedzielę 10 września 2023 roku odbyła się beatyfikacja liczącej dziewięć osób rodziny Józefa i Wiktorii Ulmów w Markowej, zamordowanej w 1944 roku przez Niemców, za pomoc jaką okazali Żydom. Jest to pierwsze polskie małżeństwo, które było beatyfikowane wraz z dziećmi, w tym jedno nienarodzone.

Wszystkim Polakom ratującym Żydów podczas II wojny światowej, w tym Rodzinie Ulmów oddajemy należną pamięć i hołd!

Kazimierz Surzyn