Krajowa Szkoła Hafciarska i tradycje hafciarskie w Makowie Podhalańskim

Mieściła się w budynku postawionym w 1896 roku, na obecnym rynku (Rynek 8). Była jedną z nielicznych tego typu szkół w Polsce. Jako szkoła zawodowa kształciła hafciarki w tradycji haftu makowskiego – to rodzaj tradycyjnego haftu wykonywanego w Beskidach, głównie w Makowie Podhalańskim i jego okolicach, jest haftem płaskim, podszywanym, prowadzonym białą nitką, na białym lnianym płótnie, zawierający elementy dziurkowane i toleda, przestawiający najczęściej motywy roślinne, którymi zdobi się: obrusy, serwety, bieżniki, pościel, a najczęstsze ściegi i techniki to: sznureczek, stębnówka, haft atłasowy na podłożeniu, wałeczek, dziurki, dziurki cieniowane, dziurki okrągłe z ażurkiem; przykłady haftu makowskiego znajdują się w zbiorach Izby Regionalnej, mieszczącej się w Willi „Paczosówka”, przy ulicy 3 Maja 24, wybudowanej w latach 1892 – 1896, budynek w 1995 roku został wpisany do rejestru zabytków i podlega ochronie wraz z otaczającym go drzewostanem; obecnie mieści się tam  Miejska Biblioteka Publiczna i wspomniana wcześniej Izba Regionalna Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Makowskiej im. Emila Wacyka (1913 – 1989), więźnia obozu KL Auschwitz i KL Buchenwald, numer obozowy 27415, Dyrektora Szkoły Podstawowej, pedagoga, geografa, w której umieszczone są oprócz haftu makowskiego i innej twórczości ludowej, również zbiory poświęcone historii miasta i gminy oraz wydarzeniem dziejącym się podczas II wojny światowej i po niej; haft makowski znajduje się także w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, w Pracowni Haftów „Arkadiusz” w Gliwicach; były prezentacje w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Makowie Podhalańskim np. „Wzory Haftów Makowskich”; wspomnieć należy o najbardziej znanej i zasłużonej wykonawczyni tradycyjnego haftu makowskiego Annie Kozianie (1933 – 2022), mieszkającej na Makowskiej  Górze; naprzeciwko szkoły, po drugiej stronie, na rynku  umiejscowiony jest charakterystyczny Pomnik Hafciarki, rzeźby odlanej w brązie przy Fontannie Herbowej, przedstawiającej hafciarkę, w stroju ludowym, w pozycji siedzącej, skupionej na pracy, za nią rozmieszczone są trzy makówki, symbolizujące herb miasta, osadzone w murowanym cokole, z nich wytryskuje woda, oblewająca zanurzone w niszy liście maku, autorem rzeźby jest Wiesław Kwak, znakomity rzeźbiarz, malarz, rysownik, rzeźbę odsłonięto 30 czerwca 2018 roku, w czasie wymownej uroczystości z okazji 640-lecia powstania Makowa Podhalańskiego – wracając do szkoły, należy podkreślić, że znacznie przyczyniła się ona  do tego, że Maków stał się znany z kunsztu hafciarskiego w kraju i za granicą. Dzisiaj każdy wie, że haft makowski, jest marką naszego miasta.

Po otrzymaniu subwencji z budżetu zatwierdzonego przez Sejm Galicyjski Wydział Krajowy we Lwowie powołał Krajową Szkołę Hafciarską. W jej Przepisach Organizacyjnych, w statucie z dnia 3 lipca 1896 roku czytamy m. in: Krajowa Szkoła Hafciarska w Makowie ma na celu podniesienie domowego przemysłu hafciarskiego w wymienionej miejscowości...W tym celu szkoła kształci: a) praktycznie przez wyuczenie ściegów hafciarskich i haftów wszelkiego rodzaju, tudzież b) teoretycznie przez udzielenie nauki rysunków i innych przedmiotów pomocniczych...nauka jest bezpłatna...czas trwania dwa lata...uczennice zwyczajne winny mieć przynajmniej 12 lat wieku i wykazać się świadectwem ukończenia szkoły ludowej...W krajowej szkole hafciarskiej w Makowie  rok szkolny trwa od 1. września do 1. lipca następnego roku. Uczennice nadzwyczajne można przyjmować każdego czasu, bez względu na kursy szkolne...w szczególności należą do obowiązków nauczycielki...przyjmowanie uczennic...czuwanie nad należytym tokiem nauki we wszystkich jej działaniach i osobiste udzielanie nauki przedmiotów pomocniczych...Fundusze na założenie i utrzymanie krajowej szkoły hafciarskiej w Makowie powstają: a) z datków gminy Maków; b) z darów osób lub instytucji i innych dochodów nadzwyczajnych; c) z dochodów własnych zakładu, uzyskanych ze sprzedaży jego wyrobów; d) z datków Reprezentacji powiatowej w Myślenicach; e) z subwencji krajowych; f) z subwencji państwowych...”.   

Krajowa Szkoła Hafciarska kształciła zarówno w zakresie haftu, rysunku zawodowego, jak również przedmiotów ogólnokształcących. Funkcjonowała pod tą nazwą w latach 1896 – 1918, zaś w latach 1918 – 1935 jako Państwowa Szkoła Hafciarska. Pierwszym kierownikiem szkoły była Ewa Antonowicz, a nadzór fachowy pełniła Leona Bierkowska. Wśród nauczycieli znaleźli się: ks. Antoni Opyrchał, Józefa Kienówna, Jadwiga Zarazikowa, Anna Karafiat i wielu innych. Makowska szkoła wysyłała swoje wyroby do Anglii, Szwecji, Stanów Zjednoczonych. Na wystawie w Paryżu już w 1900 roku otrzymała dyplom pochwalny. Na licznych wystawach krajowych była wyróżniana dyplomami, złotymi medalami, a także listami pochwalnymi. Placówka wykształciła setki zawodowych hafciarek, dla których haft stał się źródłem zarobku i utrzymania swoich rodzin. Absolwentki szkoły mogły pracować jako zawodowe hafciarki, w lokalnym środowisku, w spółdzielni „Haft”, w szwalniach krajowych lub prywatnie w domach. Swoistą kontynuacją działalności szkoły była założona w 1950 roku Spółdzielnia Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Makowianka”, gdzie przez kolejne lata oferowała przede wszystkim haft makowski, ale też haft bajorkiem, czyli złotą, srebrną nicią lub drucikiem do haftu ozdobnego, zwykle skręcona w spiralę, haftu richelieu jako haft wenecki, ażurowy, imitujący koronkę oraz  haft wełną, krzyżykowy, powierzchniowy, wykonany przy użyciu wełny. W szczytowym okresie swojej działalności spółdzielnia zatrudniała blisko tysiąc osób. W latach 1971 – 1974 przeszkolono aż 400 hafciarek.

23 maja 2025 roku uroczyście odsłonięto tablicę upamiętniającą działalność Krajowej Szkoły Hafciarskiej w Makowie Podhalańskim, umieszczoną na elewacji przy wejściu do budynku, na której widnieje napis: "W tym budynku ofiarowanym przez Panią Marię Tarkową mieściła się Krajowa Szkoła Hafciarska założona w 1896 roku. Placówka podlegała licznym reorganizacjom. Była m. in.: Państwową Szkołą Hafciarską, Zespołem Szkół Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy, Zespołem Szkół w skład, którego wchodziły: Zasadnicza Szkoła Zawodowa, Technikum Odzieżowe, Liceum Ogółnokształcące. W 2000 roku Patronem placówki został św. Jan Kanty. Szkoła w roku 2019 została włączona do Zespołu Szkół im. Walerego Goetla w Suchej Beskidzkiej i stanowi jego dodatkową lokalizację". Nad tablicą znajduje się druga z wizerunkiem św. Jana Kantego fundacji Józefa Wicherka.

Wszystkim ofiarodawcom, fundatorom, władzom krajowym, samorządowym dziękujemy za serce, ofiarność, zaś dyrekcji, nauczycielom za trud wychowywania młodzieży i przekazywanie jej wiedzy z zakresu ogólnego oraz zawodowego w szczególności hafciarstwa, ale też szycia, fryzjerstwa i innych.

Piękne, unikatowe tradycje hafciarskie w Makowie Podhalańskim są nadal utrzymywane i rozsławiają nasze śliczne miasto, powiat, region babiogórski, Polskę, słynne także poza granicami Ojczyzny. Oby te tradycje trwały i były pielęgnowane przez następne pokolenia i lata.

Kazimierz Surzyn