Jak rozpoznać przemoc domową i jak się przed nią chronić?

Jakie zachowania można uznać za przemoc domową? Często przybiera ona formę nie tylko fizycznego znęcania się.

 asp. sztab. Anna Gąsiorek-Rezler  : - Rozróżniamy takie formy przemocy jak, wspomniana przez Panią, przemoc fizyczna (bicie, popychanie, kopanie, duszenie, policzkowanie...), ale i przemoc psychiczna, czyli agresywne zachowania, które na ogół mają charakter poniżający lub budzący poczucie zagrożenia (wyśmiewanie, szydzenie, okazywanie braku szacunku, stałe krytykowanie, kontrolowanie, czy ograniczenie kontaktu z bliskimi). Mówimy również o przemocy seksualnej, kiedy ofiara jest zmuszana do pożycia seksualnego, wymuszane są na niej nieakceptowane praktyki seksualne, czy zmuszanie do seksu z osobami trzecimi. Innymi rodzajami przemocy są takie zachowania jak; uniemożliwienie dostępu do rodzinnych środków finansowych, niszczenie rzeczy osobistych, demolowanie mieszkania, zmuszanie do picia alkoholu, pozostawienie bez opieki osób chorych, niepełnosprawnych, bądź z uwagi na wiek nieporadnych. 

Aby można było przyjąć, że w danej rodzinie dochodzi do przemocy, musimy ocenić, czy istnieje dysproporcja, nierównowaga sił – silny sprawca, słaba ofiara. Zwykle ta dysproporcja wiąże się z różnicą sił fizycznych, ale chodzi też o przewagę emocjonalną, intelektualną, ekonomiczną lub społeczną. Działanie sprawcy jest zamierzone, celowe, świadome, a przemoc skierowana jest wobec osób słabszych. Zamiarem osób stosujących przemoc jest sprawowanie pełnej kontroli nad tym, co robią ich bliscy i wyznaczenie im granic – co mogą robić, a czego im nie wolno. Jest to ważne, gdyż w wielu przypadkach policjanci podczas interwencji spotykają się po prostu z konfliktem pomiędzy członkami rodziny, gdzie dochodzi do nieporozumień na tle finansowym czy wspólnego spożywania alkoholu. 

Kto, biorąc pod uwagę statystyki KPP w Suchej Beskidzkiej, najczęściej jest ofiarą przemocy domowej, a kto jej sprawcą i z jakich powodów? 

- Ofiarą przemocy w rodzinie może być współmałżonek, partnerzy w związkach nieformalnych, dzieci, osoby starsze, osoby niepełnosprawne. Na podstawie materiałów sporządzonych przez policję możemy powiedzieć, że 87% sprawców takiej przemocy to mężczyźni. Niektórzy mogliby zapytać, dlaczego ktoś, kto doznaje przemocy, nadal tkwi w tym związku, czemu nie odszedł. Przyczyny tego mogą być różne: uwarunkowania kulturowo-religijne („dziecko musi mieć ojca”, „taki los kobiety”, „trzeba nieść swój krzyż”), uwarunkowania środowiskowe („jej babkę bił mąż, ojciec bił matkę, ona to jeszcze nie ma tak źle”), często zależność finansowa od partnera (brak mieszkania i pracy), własne doświadczenia („życie mojej rodziny, mamy i taty wyglądało tak samo, nie wiedziałam, że może być inaczej”), miłość do sprawcy (gdyż ofiara chce zmiany, a nie rozstania ze sprawcą), wstyd, czy strach (kiedy sprawca grozi: „zabiorę dzieci”, „zrobię z ciebie wariatkę”).

Częstym stereotypem jest, że przemoc dotyczy tylko rodzin z tzw. „marginesu”. A jak jest naprawdę? Z jakimi przypadkami spotyka się suska policja?

- Istnieje kilka takich stereotypów, ale są one mitami. Często słyszymy takie slogany: „przemoc ma miejsce wtedy, gdy są widoczne ślady na ciele ofiary”, „jeśli ktoś jest bity, to znaczy, że na to zasłużył”, „przemoc występuje tylko w rodzinach z marginesu społecznego”, „gwałt w małżeństwie nie istnieje”, czy „przyczyną przemocy w rodzinie jest alkohol”. Odniosę się tu do poprzedniego roku, w którym na 168 niebieskich kart, sporządzonych przez policjantów, sprawcami było: 13% kobiet i 87% mężczyzn, z czego 54% było pod wpływem alkoholu. Przypadków przemocy fizycznej odnotowano 69%, psychicznej - 99%, seksualnej - 1,8% oraz innej przemocy - 73%. 

Jedną z możliwości obrony przed przemocą domową jest wspomniana przez Panią Niebieska Karta. Czym ona właściwie jest i jak wygląda procedura jej założenia? Kto i gdzie może to zrobić?

- Wcześniej procedura „Niebieska Karta” była przede wszystkim domeną Policji, ale od końca 2011 roku, oprócz policjantów, do działań włączono też inne podmioty. 

Celem procedury jest zapewnienie bezpieczeństwa ofiarom przemocy, ich wsparcie, motywowanie do podjęcia działań ochronnych, a także zdecydowane działania wobec sprawcy. 

Procedura zostaje wszczęta z chwilą wypełnienia formularza Niebieska Karta przez Policję, ale też przez przedstawiciela opieki społecznej, gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych, oświaty lub ochrony zdrowia w obecności osoby, co do której istnieje podejrzenie, że jest dotknięta przemocą w rodzinie, ale może to być również inna osoba, która jest świadkiem przemocy. Wówczas taka karta trafia do Zespołu Interdyscyplinarnego, który tworzą przedstawiciele jednostek organizacyjnych, wymienionych przed chwilą, a także kuratorów sądowych, czy innych organizacji pozarządowych, których wsparcie dla rodziny byłoby pomocne. 

Zespół Interdyscyplinarny (jest jeden w każdej gminie) powołuje grupę roboczą, dopasowaną do aktualnych potrzeb rodziny. Standardowo do grupy roboczej będzie powoływany pracownik socjalny, w którego rejonie zamieszkuje dana rodzina, właściwy dla danego terenu dzielnicowy, przedstawiciel GKRPA, przedstawiciel placówki oświatowej (szkoła, przedszkole), do której uczęszczają dzieci z tej rodziny, przedstawiciel ochrony zdrowia, np. lekarz lub pielęgniarka, pracownik żłobka, do którego uczęszcza dziecko z tej rodziny, kurator rodzinny, który sprawuje nadzór nad wykonywaniem władzy rodzicielskiej w danej rodzinie lub kurator karny, który sprawuje dozór nad skazanym przez sąd karny członkiem rodziny. 

Na spotkanie grupy roboczej zapraszane są osoby dotknięte przemocą w rodzinie, opracowywany jest indywidualny plan pomocy dla nich i ich rodzin. Podejmowane są też działania w stosunku osoby stosującej przemoc, w celu zaprzestania stosowania tego rodzaju zachowań. 

Jakie obowiązki założenie Niebieskiej Karty nakłada na dzielnicowych?

- Dzielnicowy – jako jeden z partnerów, wchodzących w skład grup roboczych – już po wszczęciu procedury podejmuje działania, mające na celu zapobieganie zagrożeniom, mogącym występować w rodzinie. W szczególności składa systematyczne wizyty, sprawdzające stan bezpieczeństwa osoby pokrzywdzonej przemocą. Przeprowadza rozmowę ze sprawcą o odpowiedzialności karnej za znęcanie się nad członkami rodziny oraz wzywa do zachowania zgodnego z prawem i zasadami współżycia społecznego. 

Czy założenie Niebieskiej Karty jest równoznaczne z zawiadomieniem o popełnieniu przestępstwa?

- Nie, jest kilka możliwości. Kiedy Niebieska Karta jest sporządzona przez którykolwiek ze wspomnianych podmiotów uprawnionych, np. przez policjantów podczas interwencji, to rozpoczyna się wdrażanie procedury, podczas której jest praca z rodziną i ustalanie, czy mamy do czynienia z przemocą domową, czy z przestępstwem w rozumieniu art. 207 kk. Przemoc w rodzinie zawsze narusza prawo, ale nie musi to być naruszenie normy prawa karnego. Podstawowym przepisem dotyczącym przemocy w rodzinie jest wspomniany przeze mnie artykuł 207 Kodeksu Karnego, mówiący o znęcaniu się fizycznym lub moralnym nad członkiem swojej rodziny lub nad inną osobą, pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, albo nad małoletnim lub osobą bezradną. Aby przemoc mogła być uznana za przestępstwo znęcania się, musi ona mieć charakter ciągły lub nawet jednorazowy, ale intensywny. Ściganie następuje z urzędu, a sprawcy grozi nawet do 5 lat pozbawienia wolności. Jeżeli w czasie trwania procedury zostanie wykazane, że zachowanie sprawcy nosi znamiona przestępstwa, to wówczas Zespół Interdyscyplinarny kieruje zawiadomienie o znęcaniu się nad rodziną do Prokuratury. Drugi przypadek jest taki, kiedy osoba pokrzywdzona sama złoży zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa – czy to do Policji, czy do Prokuratury. Wówczas sprawa się toczy, a równocześnie nadal trwa procedura NK i jest udzielana pomoc. 

Ile takich kart założono w powiecie suskim już w tym roku, a ile w poprzednim? Jaka jest skala problemu, jakim jest przemoc domowa? 

- W powiecie suskim już w ciągu pierwszych 4 miesięcy tego roku policjanci sporządzili 72 Niebieskie Karty, w których stwierdzono 102 osoby pokrzywdzone przemocą (73 kobiety, 19 mężczyzn, 10 małoletnich). Sprawcami były 2 kobiety (1 pod wpływem alkoholu), 70 mężczyzn (36 pod wpływem alkoholu), a liczba przypadków poszczególnych rodzajów przemocy wynosi: 54 - fizycznej, 71 - psychicznej i 61 - innej przemocy (w tym groźby karalne). 

Natomiast za cały 2016 rok policjanci sporządzili 168 Niebieskich Kart, w których stwierdzono 229 osób pokrzywdzonych przemocą (169 kobiet, 34 mężczyzn, 26 małoletnich). Sprawcami były 22 kobiety (6 pod wpływem alkoholu), 151 mężczyzn (88 pod wpływem alkoholu), a liczba przypadków poszczególnych rodzajów przemocy wynosiła: 116 - fizycznej, 166 - psychicznej, 3 - seksualnej i 122 - innej przemocy (w tym groźby karalne). W 2016 roku na 10097 interwencji przeprowadzonych przez policjantów ogółem, 168 dotyczyło przemocy w rodzinie. 

Dziękuję za rozmowę.

Rozmawiała
Anna Piątkowska-Borek
Głos Beskidzki