186. rocznica nadania praw miejskich Makowowi – historia, zabytki, Serce Beskidów

Uzyskał je w 1840 roku staraniem ówczesnego właściciela dóbr makowskich hrabiego Filipa Saint-Genois d'Anneaucourta. Rozwijał się jako ważny ośrodek rzemieślniczy i handlowy. W 1930 roku do nazwy miejscowości dodano przymiotnik „Podhalański”. Słynie z haftu, który jest swoistą marką miasta. 3 lipca 1896 roku Maków został formalnie przekształcony w pełnoprawną gminę miejską na mocy galicyjskiej ustawy państwowej.

Maków jako osada królewska 

Maków został założony w XIV stuleciu. Do rozbiorów Polski był wsią królewską należącą do starostwa lanckorońskiego. Chłopi dostarczali beczki na sól żupnikom z Wieliczki. W XVI wieku w Makowie istniał folwark w miejscu obecnego stadionu sportowego. W 1569 roku wybudowano drewniany kościół. W XVII stuleciu rozbudowano centrum Makowa, a także na stokach górskich. Zabudowania były drewniane, a dachy pokryte gontem. Najazd Szwedów spowodował zniszczenie Makowa i doprowadził do upadku gospodarczego. W 1657 roku król Jan II Kazimierz Waza nadał Makowowi przywilej wolnego wyrębu drzewa, który był ściśle związany z odbudową miejscowości po najeździe szwedzkim. Na XVII wiek przypada rozwój szkolnictwa podstawowego. Od 1670 roku działał szpital dla chorych, ubogich oraz starców. W latach 1697 – 1701 postawiono kolejny kościół w miejscu poprzedniego. W 1713 roku uruchomiono browar wraz z karczmą. W 1752 roku król August III zezwolił na organizowanie jarmarków. W 1774 roku Maków wraz z całą królewszczyzną przejął skarb austriacki, a następnie został sprzedany wspomnianemu już wcześniej hrabiemu Filipowi Saint-Genoisowi. Na lata 1826 – 1828 przypada wybudowanie murowanego, klasycystycznego kościoła, który stoi do dziś i ma obecnie miano sanktuarium. W 1840 roku Maków uzyskał prawa miejskie.

Dalszy rozwój Makowa po uzyskaniu praw miejskich

Na dalszy rozwój miasta wpłynęły przede wszystkim: budowa huty żelaza „Maurycy” rozpoczęta w 1844 roku, a funkcjonująca do 1863 roku; założenie stacji pomiarów meteorologicznych, która działała w latach 1865 do 1971; otrzymanie herbu przez miasto w 1873 roku; powstanie wodociągu, poczty, urzędu skarbowego, urzędu burmistrza, sądu powiatowego w latach 1870 - 1880; założenie Banku Spółdzielczego w 1870 roku; powstanie Straży Pożarnej w 1882 roku; połączenie Makowa linią kolejową z Krakowem i Chabówką w 1884 roku; utworzenie Związku Handlowo- Przemysłowego Zjednoczonych Hafciarek w1892 roku; powstanie szkoły krawieckiej w 1896 roku; założenie babiogórskiego oddziału Towarzystwa Tatrzańskiego w 1905 roku; utworzenie w Makowie starostwa w 1914 roku, które jednak z powodu wybuchu I wojny światowej nie rozpoczęło urzędowania; powstanie ponownie starostwa w 1923 roku; wyposażenie miasta w energię elektryczną w latach 1923 – 1925; powstanie Akademickiego, potem Studenckiego Klubu Sportowego „Skawa” w 1926 roku, będącego zalążkiem obecnego Miejskiego Klubu Sportowego „Halniak”; dodanie do Makowa przymiotnika Podhalański w 1930 roku, stopniowe przeradzanie się Makowa Podhalańskiego w miasto uzdrowiskowe, pięknie położonego nad rzeką Skawą w Beskidzie Makowskim pośród dolin, wzgórz, z bogatymi lasami oraz roślinnością, u stóp Bryndzówki (698 m n. p. m.); powstanie ośrodka wczasowego dla kolejarzy na stokach Makowskiej Góry w 1933 roku, potem zamieniony został na sanatorium przeciwgruźlicze, a obecnie mieści się tam Zakład Opieki Długoterminowej Szpitala Specjalistycznego im. Ludwika Rydygiera w Krakowie; powołanie do życia szpitala miejskiego w prywatnym domu Państwa Sanietrzyków, w kolejnych latach rozrastał się i funkcjonuje do dziś jako Szpital im. ks. Stanisława Czartoryskiego, obecnie trwa jego rozbudowa; powstanie biblioteki w 1948 roku, od 1992 roku nosi nazwę Miejskiej Biblioteki Publicznej; utworzenie Spółdzielni Rękodzieła Artystycznego „Makowianka” w 1950 roku; otworzenie stadionu sportowego w 1956 roku; powstanie Spółdzielni Mieszkaniowej „Beskid” w 1966 roku; rozpoczęcie działalności Muzeum Ziemi Makowskiej w 1985 roku, oddanie do użytku Domu Pomocy Społecznej w 1996 roku; zainstalowanie na makowskim Rynku Fontanny Herbowej, którą tworzą trzy makówki, nawiązujące do herbu miasta, a także postaci hafciarki utożsamianej z tradycją makowskiego haftu w 2018 roku; otworzenie Makowskiego Centrum Kultury w 2023 roku; postawienie nowej tężni solankowej w 2024 roku; otwarcie placu zabaw dla dzieci przy ul. Jodłowej w 2025 roku i miasteczka rowerowego z zapleczem zieleni z ławkami w sąsiedztwie siłowni plenerowej.

W Makowie Podhalańskim warto zobaczyć m.in.:  

• ruiny dawnej huty żelaza przy ul. Moniuszki, dom przy ul. 3 Maja 24 z 1896 roku, obecnie siedziba Miejskiej Biblioteki Publicznej oraz Izby Regionalnej, przy czym ruiny i dom wpisane są do rejestru zabytków,
• stary rynek na terenie osiedla Młyny,
• kościół klasycystyczny z XIX wieku – dziś Sanktuarium Matki Bożej Opiekunki i Królowej Rodzin z Jej Wizerunkiem słynącym łaskami od ponad 400 lat,
• domy drewniane z I połowy XIX stulecia oraz liczne kapliczki i pomniki przydrożne, w tym figurę Matki Bożej Niepokalanie Poczętej z XVIII wieku w Rynku, osadzonej na kolumnie i wpisanej do rejestru zabytków Małopolski,
• figurę Jana Nepomucena postawioną w 1779 roku przy wejściu bocznym na plac przed Sanktuarium,
• kapliczkę w murze przy ul. Kościelnej oraz górującą nad ulicą Latarnię Zmarłych datowaną na XVIII stulecie,
• kamienną figurę Matki Bożej Królowej Polski z połowy XIX wieku, przy ul. 3 Maja,
• murowaną kapliczkę z 1845 roku fundacji Jana Kantego i Reginy Filasów, przy ulicy 3 Maja, wokół kapliczki stoją cztery dęby, przy czym trzy z nich są pomnikami przyrody, 
• kapliczkę z polichromowaną figurką Matki Bożej z Dzieciątkiem z 1909 roku, koło domu przy ulicy Wolności 122,
• kapliczkę z figurką Najświętszego Serca Pana Jezusa, ufundowaną przez Michała i Annę Hajdyłów w 1910 roku, obok domu przy ulicy Wolności 196.

Maków Podhalański – Serce Beskidów

Miasto uzyskało to piękne miano przede wszystkim ze względu na swoje unikalne położenie geograficzne nad rzeką Skawą, w Beskidzie Makowskim składającym się z wielu pasm górskich, wzniesień, dolin, lasów, u stóp Bryndzówki (698 m. n. p. m.). Na północ od niego znajduje się Pasmo Koskowej Góry, z najwyższym szczytem pasma – Koskową Górą (867 m n. p. m.). Częścią Pasma Koskowej Góry jest Makowska Góra (580 m n. p. m.). Z Makowa Podhalańskiego można szybko dotrzeć w Beskid Żywiecki m.in. na Babią Górę, Beskid Makowski oraz w kierunku Pasma Policy. Miasto stanowi szczególne miejsce, gdzie tradycja pielęgnowana przez wieki, przeplata się z nowoczesnością, a wspomniane wcześniej malownicze góry, lasy, łąki uspakajają, przynosząc zachwyt mieszkańcom, jak również turystom. Serce Beskidów tętni życiem głównie na makowskim Rynku, na estradzie „Makowianka”, w Makowskim Centrum Kultury, Miejskiej Bibliotece Publicznej, Izbie Regionalnej, w Miejskim Klubie Sportowym „Halniak”. W mieście odbywają się coroczne imprezy m.in.: Dni Ziemi Makowskiej, Tydzień Kultury Beskidzkiej, Bieg Górski i Nordic Walking Pamięci Wojtka Pazdura, Plener Malarsko-Rzeźbiarski, Narodowe Czytanie, Powiatowy Hubertus, jarmarki z okazji świąt i wiele innych.

Makowskie Serce Beskidów łączy pokolenia dzieci, młodzieży oraz dorosłych i przyciąga do odwiedzin turystów.   

Kazimierz Surzyn

Źródła: Matuszyk A., Maków Podhalański i okolice monografia turystyczno-krajoznawcza, Maków Podhalański 1988. Ocalmy od zapomnienia, red. E. Parandowska, J. Mydlarz, Warszawa 1995.