Strona wykorzystuje pliki cookies, jeśli wyrażasz zgodę na używanie cookies, zostaną one zapisane w pamięci twojej przeglądarki. W przypadku nie wyrażenia zgody nie jesteśmy w stanie zagwarantować pełnej funkcjonalności strony!

piątek, 01 grudzień 2017 11:49

Jeden z najczęściej występujących, a zbyt późno wykrywalnych… rak jelita grubego. Czynniki ryzyka, objawy, profilaktyka.

Jeden z najczęściej występujących, a zbyt późno wykrywalnych… rak jelita grubego.  Czynniki ryzyka, objawy, profilaktyka. onkologia.org.pl/

Nowotwory złośliwe od bardzo dawna stanowią poważny problem zdrowotny. Chorują na nie głównie ludzie starsi – 70% zachorowań u mężczyzn i 60% u kobiet następuje po 60. roku życia. Światowa Organizacja Zdrowia uważa, że zapadalność na choroby nowotworowe znacznie się zwiększy wraz z upływem kolejnych lat. Szacuje się, iż w roku 2025 liczba zachorowań wzrośnie na świecie z 14. do 19. milionów. Głównym powodem tego zjawiska jest wzrost liczby ludności, starzenie się społeczeństw oraz niekorzystne postawy antyzdrowotne, np.: palenie tytoniu, nadmierne spożywanie alkoholu, niewłaściwe żywienie.

 

Statystki są nieubłagane. I właśnie statystycznie ujmując temat – w Polsce co 40. minut wykrywa się kolejny przypadek raka jelita grubego, a mniej więcej co godzinę jedna osoba umiera z powodu tego nowotworu. Jak więc się przed nim ustrzec?

Statystycznie czyli jak?

Obraz zachorowań na nowotwory złośliwe w Polsce w ostatnim półwieczu u obu płci ilustruje niezwykłą różnorodność ich przebiegu. Drugim, co do częstości występowania nowotworem o największej dynamice wzrostu jest rak jelita grubego. Zachorowalność w przypadku tej lokalizacji stale wzrasta wśród obu płci. Prawie 60% zachorowań występuje w krajach rozwiniętych.

W populacji mężczyzn nowotwory jelita grubego i odbytu zajmują trzecie miejsce pod względem częstości występowania oraz drugie w populacji kobiet. Te jednostki chorobowe globalnie odpowiadają za 8% zgonów nowotworowych, co stanowi czwartą najczęstszą nowotworową przyczynę zgonów na świecie, powodującą rocznie ok. 600 000 zgonów. W Polsce od prawie trzech dekad obserwuje się wzrost liczby zachorowań (tj.: 4-krotny u mężczyzn i ok. 3-krotny u kobiet) oraz liczby zgonów (tj.: 6-krotny w populacji mężczyzn i 4-krotny w populacji kobiet).  Zarówno w przypadku zachorowań, jak również zgonów, niechlubne pierwsze miejsce zajmują mężczyźni.

Corocznie w Polsce diagnozowanych jest blisko 18 tys. nowych przypadków zachorowania na nowotwór jelita grubego. Zdecydowana większość zachorowań występuje po przekroczeniu 50. roku życia. 75% wszystkich zachorowań u obu płci występuje w obrębie populacji osób, które ukończyły 60. rok życia. Ryzyko zachorowania powiązane jest z wiekiem i w większym stopniu dotyka mężczyzn (tj.: o ok. 1,5-2 razy wyższe niż u kobiet). Ryzyko zgonu z powodu tego nowotworu również wzrasta wraz z wiekiem; począwszy od 60. roku życia, osiągając najwyższe statystyczne wartości po ukończeniu 80. lat. Prognozy wskazują, iż w najbliższej przyszłości przytoczone wskaźniki statystyczne osiągną jeszcze wyższe wartości. Innymi słowy – sytuacja się pogorszy.

O czym mowa?

Współczesna wiedza medyczna nie określa dokładnej przyczyny powstawania chorób nowotworowych. Wiadomo jednak, że nowotwór to nieprawidłowo rozrastająca się tkanka powstająca w wyniku niekontrolowanego podziału komórek. W prawidłowym cyklu komórkowym obumarła komórka zastępowana jest komórką tego samego rodzaju, aby zachować ciągłość wykonywanych przez nią funkcji. Uważa się, iż komórki nowotworowe powstają z powodu nieodwracalnych zmian w funkcjonowaniu genów w wyniku uszkodzenia DNA. W początkowej fazie, uszkodzenia komórki są odwracalne; jeśli jednak ulegnie ona podziałowi – zanim zdoła się zregenerować – wówczas pozostaje trwała zmiana w materiale genetycznym, czyli mutacja. Organizm traci nadzór nad przebiegiem namnażania się komórek w wyniku mutacji różnych genów, które kodują białka pełniące istotną funkcję w cyklu komórkowym. Jeśli dojdzie do nieograniczonego podziału komórek spowoduje to powstanie masy tkankowej, czyli nowotworu. Proces ten może trwać, a zmiana nowotworowa może ulegać progresji nie dając wyraźnych objawów, które bezpośrednio wskazują na rozwój tej jednostki chorobowej. Zatem nowotwór jelita grubego jest konsekwencją niekontrolowanego wzrostu komórek w obrębie określonych obszarów jelita grubego. Zmiana nowotworowa rośnie wewnątrz jelita, tworząc polipowaty twór bądź rozrasta się na zewnątrz, w kierunku otaczających go tkanek. Około 90% raków rozwija się w obrębie pojedynczego polipa.

Największą liczbę diagnozowanych przypadków nowotworów jelita grubego stanowi gruczolak, zbudowany z nieprawidłowo rozrośniętego nabłonka. Przyczyny powstawania tej choroby nie zostały do chwili obecnej poznane, jednak niewątpliwie istotne znaczenie mają predyspozycje genetyczne, środowiskowe, żywieniowe i rodzinne. Uwarunkowania dziedziczne i rodzinne dotyczą odsetka wszystkich zachorowań na tę chorobę. Oczywistym wydaje się powiązanie – im wcześniej schorzenie zostanie zdiagnozowane (tj.: we wczesnym stadium rozwoju) oraz zostanie rozpoczęty proces diagnostyczno-terapeutyczny, tym większe szanse na całkowite wyleczenie osoby dotkniętej chorobą nowotworową. Z tej perspektywy niezwykle istotne znaczenie wykazuje profilaktyka - pierwotna i wtórna. Uważa się, że postęp we wczesnym rozpoznawaniu raka jelita grubego możliwy jest właśnie dzięki screeningowi, tj.: badaniom przesiewowym, realizowanym w ramach profilaktyki wtórnej.                 

Jednak najpierw – czynniki ryzyka i objawy

Czynniki zwiększające predyspozycje zachorowania na raka jelita grubego należy ogólnie skategoryzować względem możliwości ich modyfikacji. Na pewną grupę czynników możemy wpływać w rezultacie zmiany naszych zachowań i przejawianych postaw; z kolei inna – zawiera czynniki niemodyfikowalne, a więc takie na które mamy znikomy wpływ. Do kategorii czynników niemodyfikowalnych należą czynniki jelitowe i czynniki epidemiologiczne. Pierwsze z nich są związane z uwarunkowaniami genetycznymi i obciążeniem rodzinnym, np.: występowanie przypadków raka jelita grubego u krewnych I stopnia (tj.: rodzice, rodzeństwo), polipowatości rodzinnej (FAP), stanów zapalnych jelit (np.: choroba Leśniewskiego-Crohna) czy dodatni wywiad w kierunku występowania polipów gruczolakowych. Wśród czynników epidemiologicznych wyróżniamy rasę białą, zamieszkiwanie w północnej Europie, wiek powyżej 50. roku życia, występowanie zespołów metabolicznych (np.: nadciśnienie, otyłość, cukrzyca, hipertriglicerydemia, niski HDL). Znaczącą rolę w rozwoju nowotworów jelita grubego odgrywa sposób odżywiania. Dieta bogatotłuszczowa, oparta na spożywaniu tłuszczy zwierzęcych, czerwonego mięsa, dieta wysokokaloryczna, tj.: bogata w proste węglowodany, a uboga w błonnik, owoce i warzywa, spowalnia przemieszczanie się treści kałowych w przewodzie pokarmowym (tzw. pasaż jelitowy). W wyniku tego przedłuża się czas oddziaływania szkodliwych związków na błonę śluzową jelita. Spożywanie produktów wysoko przetworzonych, ilość spożywanego alkoholu (a nie jego rodzaj) oraz palenie tytoniu i brak naturalnego wysiłku fizycznego ma duże znaczenie w patogenezie tego nowotworu.

Wielu pacjentów z przedmiotowym rozpoznaniem zupełnie nieumyślnie pomija pierwsze objawy rozwijającego się raka jelita grubego. Są one bardzo niespecyficzne i w większości przypadków przypominają powszechne dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Objawy nowotworów jelita grubego są zależne od stadium zaawansowania choroby oraz jej lokalizacji w obrębie jelita. Wśród objawów wczesnych wymienia się:

Wśród objawów wczesnych wymienia się:

  • krwawienie z odbytnicy
  • obecność krwi w stolcu po defekacji (również utajonej)
  • nagła i niedająca się wytłumaczyć zmiana rytmu wypróżnień
  • długotrwałe i/lub naprzemiennie występowanie zaparć i biegunek
  • zmiana kształtu i rozmiaru stolca (stolce ołówkowe)
  • bóle w dolnej części brzucha
  • wzdęcia, nudności i wymioty
  • odczucia dyskomfortu
  • parcie na stolec, które nie ustępuje po wypróżnieniu
  • daremne parcie na stolec (tj.: powtarzające się epizody parcia na stolec, po których nie udaje się go oddać)
  • anemia (niedokrwistość spowodowana powolnym – często ukrytym, ale stałym – krwawieniem z guza do światła jelita grubego.

Wśród powyższych symptomów, najczęściej zauważalnym i alarmowym jest obecność krwi w stolcu i – w konsekwencji powyższego – objawy niedokrwistości z niedoboru żelaza, np.: osłabienie, szybkie męczenie się. Należy jednak nadmienić, iż w zdecydowanej większości przypadków (ok. 76%) krwawienie ma charakter utajony, co oznacza, iż jest ono niewidoczne na pierwszy rzut oka. W konsekwencji rak jelita grubego rozwija się beż wzbudzania w nas jakichkolwiek podejrzeń. Objawy sugerujące wystąpienie raka pojawiają się, gdy proces chorobowy osiągnie zaawansowaną fazę. Objawy późne są objawami zaawansowanego procesu nowotworowego, tj.: postępująca utrata masy ciała, brak apetytu, gorączka, znużenie i osłabienie.

Im wcześniej, tym lepiej… więc zacznijmy od profilaktyki!

Profilaktyka kategoryzowana jest jako pierwotna (in. pierwszorzędowa), wtórna (in. drugorzędowa) oraz późna (in. trzeciorzędowa). Ogólnie rzecz ujmując – wszystkie odnoszą się do działań, których celem jest zapobieganie schorzeniom, a ich zastosowanie jest bezpośrednio zależne od stopnia ryzyka wystąpienia choroby.

Profilaktyka pierwotna to wszystkie działania, które zapobiegają rozwojowi choroby poprzez eliminację zewnętrznych czynników ryzyka bądź zmniejszenia poziomu narażenia na nie. Innymi słowy – zapobiegamy wystąpieniu choroby, dzięki kontrolowaniu czynników ryzyka jej rozwoju. W przypadku raka jelita grubego w znacznym stopniu z mniejszym ryzykiem zachorowania wiąże się odpowiednia dieta – a może bardziej „przyjazne” słowo: styl żywienia – bogaty w warzywa, owoce oraz produkty z pełnego ziarna zbóż, o kaloryczności dopasowanej do zapotrzebowania organizmu, w której zbilansowany został udział energii pochodzącej z tłuszczów (tj.: ok. 30%). Należy unikać potraw smażonych i pieczonych, a zastępować je produktami gotowanymi w wodzie bądź na parze. Produkty spożywcze powinny być jak najmniej przetworzone i konserwowane chemicznie. Nieocenionym sprzymierzeńcem jest błonnik pokarmowy – zawarty we wspomnianych powyżej produktach pełnoziarnistych oraz warzywach i owocach – oraz przeciwutleniacze (tj.: witaminy i substancje mineralne), wykazujące funkcję ochronną. Należy więc zapewnić sobie w codziennej diecie odpowiednią ilość wysokiej jakości posiłków, czyli świeżych warzyw i owoców (tj.: 5 porcji w ciągu dnia), produktów pełnoziarnistych i nieprzetworzonych. Nie należy się „przejadać” i utrzymywać właściwą masę ciała, a więc trzeba zadbać o kaloryczność i koniecznie wypijać odpowiednie ilości płynów – najlepiej wody mineralnej i soków warzywnych/owocowych w ilości co najmniej 2 litry/dzień. Oczywistym jest również ograniczenie używek, czyli dymu tytoniowego oraz nadmiernych ilości alkoholu. Dzięki zachowaniu tego rodzaju „higieny spożywanych pokarmów” zmniejszamy narażenie (tj.: poziom i czas ekspozycji) na wiele potencjalnie mutagennych czynników, których obecność może przyczynić się do rozwoju/zmiany nowotworowej w obrębie nabłonka jelita grubego.

Jako aspekt podporządkowany profilaktyce pierwotnej można wykazać aktywność fizyczną. Poza aktywnościami dnia codziennego, zaleca się dodatkowy regularny wysiłek fizyczny. Wykazano, że nawet pół godziny umiarkowanego wysiłku fizycznego znacząco obniża ryzyko zachorowania na raka jelita grubego. Okazuje się bowiem, że osoby które regularnie ćwiczą wykazują ryzyko zachorowania na nowotwór mniejsze o ok. 25% w porównaniu z osobami nie podejmującymi żadnych dodatkowych aktywności fizycznych w trosce o swoje zdrowie. Uzupełnijmy więc każdy dzień intensywnym spacerem, jazdą na rowerze… a może pływaniem? Dlaczego nie?!

Profilaktyka wtórna koncentruje się na wczesnym wykryciu nowotworu, a więc na rozpoznaniu choroby w stadium, w którym nie daje ona jeszcze jakichkolwiek objawów; a więc – w większości przypadków – w tym stadium w pełni wyleczalnym. Polega ona na wykonywaniu badań przesiewowych. Przeznaczone są one dla osób zdrowych, bądź inaczej – nie zgłaszających żadnych niepokojących objawów, a które to z racji przekroczenia odpowiedniego wieku znalazły się w grupie ryzyka zachorowania. W przypadku diagnostyki w kierunku nowotworów jelita grubego, po przekroczeniu 50. roku życia zaleca się uczestnictwo w badaniach przesiewowych. Wśród zalecanych strategii postępowania wyróżnia się wykonanie:

  • badania palcem przez odbyt (per rectum) – wykonywany co 12. miesięcy
  • testów na obecność krwi utajonej – wykonywany co 12. miesięcy

Wynik pozytywny zawsze jest wskazaniem do wykonania badania endoskopowego.

  • badanie endoskopowe – kolonoskopia – wykonywana co 10 lat

Ostatnia kategoria działań profilaktycznych – profilaktyka późna – dotyczy natomiast osób dotkniętych danym schorzeniem w tzw. stadium klinicznym. Obejmuje działania zmniejszające ryzyko zgonu czy też innych, trwałych konsekwencji wystąpienia choroby. Mówimy więc o zastosowaniu prawidłowych i najbardziej skutecznych metod leczenia, chemoprewencji, etc., które przyczynią się do zahamowania progresji choroby nowotworowej i ograniczenia jej potencjalnych powikłań.

A więc profilaktycznie!

Wiemy już, że niektóre z czynników ryzyka rozwoju raka jelita grubego są w pełni od nas zależne i modyfikowalne. Bogatsi o tą wiedzę możemy więc postarać się zmienić nasze codzienne zachowania w kierunku prozdrowotnym, a więc wprowadźmy do naszej codzienności więcej ruchu, wzbogaćmy naszą dietę o świeże warzywa i owoce, porzućmy szkodliwe dla zdrowia nawyki (alkohol, papierosy) i bierzmy udział w organizowanych badaniach przesiewowych. Musimy mieć świadomość, że przestrzeganie zaleceń profilaktyki pierwotnej z całą pewnością przyczyni się do poprawy naszego samopoczucia i zdrowia; jednakże nie da nam 100% gwarancji prewencji nowotworowej – „może, ale nie musi”. Jednakże z całą pewnością przy braku takowej gwarancji warto je wdrożyć w życie. Bowiem zasady profilaktyki dietetycznej w ramach profilaktyki pierwotnej zmniejszają ryzyko wystąpienia również innych chorób cywilizacyjnych, tj.: cukrzycy, zawału serca, udaru mózgu, miażdżycy i wszystkich powiązanych z nimi negatywnych konsekwencji. Pamiętajmy, że realizowanie powyższych zaleceń nie zwalnia nas z konieczności poddania się badaniom przesiewowym. I zapamiętajmy, że Światowa Organizacja Zdrowia podaje, iż:

jedną trzecią nowotworów można wyleczyć, jednej trzeciej zapobiec, a w jednej trzeciej polepszyć jakość życia.

                                                                                           

mgr Kamila Zientek

spec. zdrowia publicznego

                                                                                                         mgr piel. Małgorzata Mazur

 

Literatura:

Alberts S., Citrin D., Rodriguez-Bigas M.: Nowotwory okrężnicy, odbytnicy i odbytu. [W:] Pazdur R., Wagman L. Camphausen K., Hoskins W.: Nowotwory złośliwe - postępowanie wielodyscyplinarne, leczenie systemowe, chirurgia, radioterapia. Czelej, Lublin 2012

Berner A., Piekarski J.: Rak jelita grubego. [W:] Kordek R., Jassem J., Krzakowski M., Jeziorski. A.: Onkologia Podręcznik dla studentów i lekarzy. Medical Press, Gdańsk 2013

Fundacja „Projan”: Rak jelita grubego. Warszawa 2014, Wyd. I

Krajowy Rejestr Nowotworów: Jelito grube. [dok. elektr.] http http://onkologia.org.pl/jelito-grube/ [odczyt: 15.11.2017]

Krajowy Rejestr Nowotworów: Nowotwory jelita grubego. [dok. elektr.] http://onkologia.org.pl/nowotwory-jelita-grubego/ [odczyt: 15.11.2017]

Kusińska R.: Epidemiologia nowotworów. [W:] Kordek. R, Jassem. J., Krzakowski. M.: Onkologia podręcznik dla studentów i lekarzy. Medical Press, Gdańsk 2013

Potrykowska A., Strzelecki Z., Szymborski J., Witkowski J.: Zachorowalność i umieralność na nowotwory a sytuacja demograficzna Polski. Warszawa 2014

Wysocki W.: Rak jelita grubego. [dok. elektr.] https://onkologia.mp.pl/chorobynowotworowe/88022,rak-jelita-grubego [odczyt: 15.11.2017]

Home Top of Page