Święconka pod Babią Górą. Tradycja, wiara i ludowe zwyczaje w wielkanocnym koszyku. WYWIAD

​​​​​​​Wielka Sobota w regionie babiogórskim to nie tylko religijny obrzęd święcenia pokarmów, ale także głęboko zakorzeniona tradycja ludowa. Koszyczek wielkanocny – nazywany tu „kosołką” – od pokoleń łączy w sobie symbolikę wiary, codziennego życia i troski o przyszłość gospodarstwa.

Pod Babią Górą wielkanocny koszyczek nazywany jest „kosołką”. Choć jego zawartość w wielu aspektach przypomina święconkę znaną z innych regionów Polski, lokalne zwyczaje nadają mu wyjątkowy charakter.

Jak podkreślają regionaliści, w kosołce najważniejsze były produkty symboliczne, ale też praktyczne – takie, które miały zapewnić rodzinie dobrobyt przez cały rok.

Życie pod Babią Górą nigdy nie należało do łatwych. Surowy klimat i krótki okres wegetacyjny sprawiały, że plony bywały niepewne. Dlatego właśnie obrzędy wielkanocne miały nie tylko wymiar duchowy, ale i praktyczny.

Poświęcone pokarmy traktowano jako symboliczny „zapas szczęścia” – gwarancję, że w domu nie zabraknie chleba, a pola wydadzą plon mimo kaprysów pogody.

Do dziś w regionie organizowane są konkursy na najpiękniejszą i najbardziej tradycyjną święconkę. Jednym z miejsc, gdzie kultywuje się te zwyczaje, jest Zawoja, gdzie mieszkańcy – często w strojach regionalnych – prezentują swoje koszyczki.

Podczas ocen zwraca się uwagę nie tylko na zawartość, ale także na dekoracje – tradycyjne serwetki, gałązki barwinka, bukszpan czy ręcznie wykonane kwiaty z bibuły.

O wielkanocnych zwyczajach pod Babią Górą, znaczeniu święconki i przenikaniu się wiary z ludowością rozmawiamy z etnolog Reginą Wicher.

Piotr Twardowski: Wielka Sobota i święcenie pokarmów to jeden z najbardziej rozpoznawalnych zwyczajów w Polsce. Jak wygląda on w regionie babiogórskim?

Regina Wicher: U nas mówi się na koszyczek „kosołka”. I choć jego zawartość jest podobna jak w innych regionach, to jednak ma on swoją specyfikę. Dla ludzi gór to nie był tylko symbol religijny, ale też bardzo praktyczny element życia – coś, co miało zapewnić dobrobyt na cały rok.

Co koniecznie musiało znaleźć się w takiej tradycyjnej kosołce?

RW: Przede wszystkim chleb – bo był podstawą życia. Do tego ser, często owczy, jajka jako symbol nowego życia, baranek, najczęściej z ciasta, i babka drożdżowa. Jeśli kogoś było stać, pojawiała się też wędlina. No i oczywiście chrzan.

Ale jest też jeden element, który dla wielu może być zaskoczeniem – okrawek ziemniaka. Poświęcony wkładano później do ziemi, żeby zapewnić dobre plony.

To bardzo ciekawy przykład połączenia tradycji religijnej z ludową.

RW: Dokładnie tak. W ogóle w naszym regionie te dwa światy bardzo się przenikają. Z jednej strony mamy głęboką symbolikę chrześcijańską, a z drugiej – dawne wierzenia związane z naturą, urodzajem czy ochroną gospodarstwa.

Powiedziałabym nawet, że ludowość „wchłonęła” religię i dostosowała ją do codziennego życia.

Czy warunki życia pod Babią Górą miały wpływ na te zwyczaje?

RW: Ogromny. To nie był łatwy teren do życia. Zimy były długie, a okres wegetacji krótki. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu śnieg potrafił leżeć nawet w okolicach Wielkanocy.

Dlatego ludzie przywiązywali tak dużą wagę do obrzędów, które miały zapewnić urodzaj. Święconka była trochę taką „inwestycją w przyszłość”.

Dziś te koszyczki często wyglądają zupełnie inaczej niż dawniej.

RW: To prawda. Dzisiaj możemy sobie pozwolić na więcej, więc koszyczki są bogatsze, bardziej kolorowe. Pojawiają się słodycze, owoce, różne dodatki.

Ale warto pamiętać, że dawniej nie każdego było stać na wędlinę czy ciasto. Te koszyczki były znacznie skromniejsze, ale ich znaczenie było ogromne.

A jak wygląda kultywowanie tych tradycji dzisiaj?

RW: Na szczęście wciąż bardzo dobrze. Organizowane są konkursy na tradycyjne święconki, na przykład w Zawoja. Często mieszkańcy przychodzą w strojach regionalnych, a koszyczki oceniane są nie tylko pod względem zawartości, ale też dekoracji.

Zwracamy uwagę na to, żeby przypominać, jak wyglądała tradycja – żeby młodsze pokolenia wiedziały, skąd to wszystko się wzięło.

Czyli kosołka to coś więcej niż tylko świąteczny zwyczaj?

RW: Zdecydowanie. To symbol całej kultury – połączenia wiary, codzienności i historii. W jednym koszyczku mamy opowieść o tym, jak żyli ludzie pod Babią Górą.

I myślę, że właśnie dlatego ta tradycja wciąż jest żywa.

Dziękuję za rozmowę

Wielkanoc pod Babią Górą to wyjątkowe połączenie duchowości, tradycji i codzienności. Kosołka pozostaje jednym z najpiękniejszych symboli tej kultury – prostym, a jednocześnie pełnym znaczeń przekazywanych z pokolenia na pokolenie.